RecensieHet gewicht van de woorden

Nieuwe roman van de schrijver van ‘Nachttrein naar Lissabon’

Dertien jaar na ‘Nachttrein naar Lissabon’ komt Pascal Mercier opnieuw met een filosofische roman: ‘Ben ik wel echt geweest in hoe ik heb geleefd?’

Een van de onvergetelijkste en inspirerendste romans van het eerste decennium van deze eeuw was voor mij ‘Nachttrein naar Lissabon’ (2006) van de Zwitserse schrijver Pascal Mercier, pseudoniem van de filosoof Peter Bieri (1944). En niet alleen voor mij: door mondelinge reclame van enthousiaste lezers werden er in ons land zo’n 300 duizend exemplaren van het boek verkocht. Opmerkelijk voor een filosofische roman waarin existentiële thema’s diepgaand onder de loep worden genomen. “Het leven is niet het leven dat we leven, maar het leven dat we ons voorstellen te leven.” - zo luidde een sleutelzin uit de roman. Hoe kan je verbeelding bijdragen aan je vrijheid?, het is een thema dat Peter Bieri (als hoogleraar filosofie aan de Vrije Universiteit van Berlijn) al eens eerder had behandeld in zijn boek ‘Het handwerk van de vrijheid’.

Ruim dertien jaar na zijn ‘Nachttrein’, aan de vooravond van het tweede decennium van deze eeuw, komt Mercier (op zijn vijfenzeventigste) met een nieuwe roman, ‘Het gewicht van de woorden’, waarin hij opnieuw in een mengeling van fictie en filosofie zijn licht laat schijnen over de mogelijkheden van de mens om zijn eigen leven vorm te geven op een manier die past bij wie hij is.

Balans opmaken

In het geval van zijn hoofdpersoon, Simon Leyland, een man van begin zestig, vertaler van beroep, begint de zoektocht onder nogal ongewone, dramatische omstandigheden. Elf weken leeft hij met een doodvonnis: hij heeft een ongeneeslijke hersentumor. Dan blijkt dat er een vergissing in het spel was: zijn hersenfoto’s zijn verwisseld met een andere patiënt. Onverwacht heeft hij weer toekomst.

Om de balans van zijn leven op te maken en uit te zoeken hoe hij nu verder wil, keert hij na tientallen jaren vanuit Triëst terug naar Londen waar zijn leven begon. Daar woont hij in de villa die hij van zijn overleden oom geërfd heeft. In zijn afscheidsbrief memoreert zijn oom (zelf een taalwetenschapper) het moment waarop zijn neef als adolescent staande voor een kaart van het Middellandse Zeegebied de wens uitsprak om alle talen die daar gesproken worden onder de knie te krijgen – een stoutmoedig project waar Leyland ver mee gekomen is. Aan het slot van zijn brief schrijft de trotse oom aan zijn neef: “Ik zou willen dat je deze schitterende, krankzinnige wil en het onwrikbare zelfvertrouwen dat eraan ten grondslag ligt nog één keer laat opflakkeren en naar de pen grijpt om in heel eigen woorden te vertellen over jezelf... Altijd heb jij anderen geholpen in jouw taal het woord te nemen. Je hebt ze de stem van jouw taal geleend en ze in jouw taal een eigen stem gegeven. Hoe klinkt jouw eigen stem in deze taal? Hoe klink je zelf?”

Pascal Mercier

Aan het eind van de roman zien we Leyland inderdaad bezig aan zijn eerste roman, maar voor het zover is beleven we de uitvoerige rondgang door zijn leven mee. Het is een reflectieve zoektocht (‘ik zou willen weten hoe ik geworden ben wie ik ben’), onder andere beschreven in intieme brieven aan zijn overleden vrouw met wie hij vele jaren een uitgeverij in Triëst leidde – “En plotseling, totaal onaangekondigd, komt de vraag in me op: ben ik echt geweest in de manier waarop ik geleefd heb? In mijn denken, spreken, voelen en doen? Echt, genuine, autentico. Het is niet het gevoel dat ik de anderen en mezelf iets zou hebben wijsgemaakt, maar eerder de onzekere gewaarwording dat ik misschien mezelf ben misgelopen, dat ik naast mezelf heb geleefd.”

Alle personages die in het leven van Leyland belangrijk zijn, zijn mensen die met vallen en opstaan op zoek zijn naar een levensontwerp waarin ze zich thuis voelen. In zijn leven als vertaler en uitgever is hij altijd omringd geweest door mensen die net als hij hartstochtelijk gefascineerd zijn door taal, die door te schrijven hebben weten te overleven.

In de toekomst springen

‘Het gewicht van de woorden’ is een roman over, zoals Paul van Ostayen en Oek de Jong het verwoordden, ‘in de toekomst springen’, over thuiskomen, in letterlijke en figuurlijke zin. Leyland vraagt zich af waar zijn thuis is, in Triëst?, in Londen? Of uiteindelijk in de verbeelding, ‘de eigenlijke plek van de vrijheid’?

Het is een boordevolle, doorwrochte roman waarin de verhalen en verwikkelingen over elkaar heen buitelen, met een stoet aan personages die allemaal een interessante geschiedenis meekrijgen en fijnzinnig psychologisch geportretteerd worden, vol filosofische bespiegelingen – niet in de laatste plaats over het verstrijken van de tijd en je veranderende perspectief op jezelf. Je streept zinnen aan om ze later nog eens op je gemak op je in te laten werken.

Dit boek wordt gedragen door het aanstekelijke humanisme van Mercier, zijn geloof in de mens en diens vermogen om zichzelf steeds weer te vernieuwen en opnieuw uit te vinden. Met instemming citeert Leyland de woorden van Cesare Pavese wiens dagboek ‘Het leven als ambacht’ hij aan het vertalen is: “Leven is mooi, omdat leven beginnen is, telkens opnieuw, op elk moment.”

Oordeel: Fijnzinnige, interessante bespiegeling op leven en tijd

Beeld -

Pascal Mercier
Het gewicht van de woorden
Vert. Els SnickWereldbibliotheek; 446 blz. € 24,99

Lees ook: 

Eindelijk nam ik hem, de nachttrein naar Lissabon. 

Onze Spanje- correspondent wilde het altijd al eens: de nachttrein naar Lissabon nemen, net als in het gelijknamige boek. Die hogesnelheidstrein tussen Madrid en Lissabon mag nog wel even wachten.

‘Waardigheid is je grenzen kennen, en je drijfveren’ 

Menselijke waardigheid geldt als een recht, maar hoe is waardigheid met ons leven verweven? Het is de centrale vraag in het nieuwe boek van de Zwitsers-Duitse filosoof Peter Bieri. Een gesprek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden