Review

Nieuwe psalmen schudden je wakker

Nieuwe Psalmen, met een inleiding van Kees Fens, SUN Nijmegen, f 24,50

JOHAN BLAAUW

Zo besluit Kees Fens, emeritus-hoogleraar literaire kritiek aan de rooms-katholieke universiteit van Nijmegen, zijn inleiding op de onlangs verschenen bundel Nieuwe Psalmen. Deze bundel, met een harpspelende Koning David op de voorkant, is een initiatief van het literaire tijdschrift Parmentier. Op uitnodiging van de redactie van dit blad hebben meer en minder bekende Vlaamse en Nederlandse dichters vijftig nieuwe psalmen gemaakt.

Sommige zijn het best te typeren als hedendaagse versies van een klassiek genre, andere zijn op zichzelf staande moderne gedichten geworden. De relatie met de betreffende psalm is door de diverse dichters heel verschillend gelegd. Zo zijn er die de thematiek van een psalm als uitgangspunt voor hun verzen hebben genomen, waar anderen zich door een enkel psalmvers of -woord hebben laten inspireren om hun fantasie de vrije loop te laten.

Dit heeft tot gevolg dat je de ene keer regels en gedachten uit de oorspronkelijke psalm gemakkelijk herkent in dat wat de hedendaagse dichter ervan gemaakt heeft.

Zoals bij Leo Herberghs (1924):

“de heren zijn onze herders zij leiden ons over ligweiden naar wateren van recreatie en rust van grazige weiden ze bouwen voor ons snelwegen zodat we ons kunnen verplaatsen.”

Bijbelvast hoef je niet te zijn om hier de overbekende drieëntwintigste psalm (“De Heer is mijn herder, mij zal niets ontbreken . . .”) in te vermoeden. Het gedicht heet dan ook 'Psalm 23'.

Lastig doorgronden

Terwijl het daarentegen een andere keer buitengewoon lastig is om te doorgronden waarom een bepaald gedicht nu juist met die bepaalde psalm te maken heeft. Een voorbeeld hiervan vind ik het gedicht “Het lichaam, anders niets” van Chretien Breukers (1965), waarvan de eerste strofe luidt:

“En van dat lichaam het weke. Wat besterft en verteert. Water, weefsels, rest. Verlaten warmte. Goedaardig. Van dat lichaam wat alleen vergaat.

De warmte van alleen dat lichaam. Alleen dat lichaam: daar ligt het. Dat lichaam ben ik toegedaan.'

Gelukkig zette de dichter er de titel bij: Naar Psalm 23. Voor wie dat niet direct begrepen had.

De psalmen zijn behalve een lyrische samenvatting van veel van wat in de bijbel te vinden is ook verwoording van de situatie van de gelovige zelf, zoals Kees Fens in zijn korte inleiding uiteenzet. “Het is niet moeilijk vele van de psalmen te lezen als verwoording van de 'condition humaine', de directheid van de taal ervan maakt dat mede mogelijk. Dat heeft ze een leven gegeven boven en buiten de joodse en christelijke traditie. De honderdvijftig psalmen samen zijn een van de rijkste poëziebundels van de wereldliteratuur.”

Fens vindt de allermooiste en aangrijpendste die psalmen “waarin de 'ik' zich vanuit de diepte naar helderheid tracht toe te bidden, van godsverduistering naar licht. Ze zijn voor de huidige lezers waarschijnlijk ook de modernste, juist door hun soms uitzichtloze 'waarom?'.”

De Parmentier-bundel laat boeiend zien hoe hedendaagse dichters, geïnspireerd door deze eeuwenoude liederen, nieuwe beelden weten te vinden om wat ooit de psalmdichters bezighield zoveel eeuwen later opnieuw onder woorden te brengen. Zoals in de vijf bladzijden lange 'Psalm 10501' van Irun Scheifes (1957), waarin hij zinnen en zinsneden uit vijftien psalmen heeft verwerkt. Ik kan hier slechts het slot van het gedicht weergeven:

“Ik span mij in om heel te blijven, maar weet dat ik mij delen moet, dat mijn ik een deken is, een mantel die bedekt wat onbedekt had moeten blijven. Hoog huis, hoe bereik ik u, hoe kan ik komen in de diepte van uw oceaan? Ik maak mij kleiner, ik verdwijn bijna. Help mij bij u uit te huilen. In u schuil ik, uw huis is klein genoeg, uw mond zo woordloos, zo zielbezeten. Ik hecht niet langer aan het leven, maar het hecht zich. Genadeloos.”

Enkele van deze nieuwe psalmen krijgen achterin het boekje een nadere toelichting, die bepaald verhelderend is.

Onherhaalbaar

De klassieke psalmen blijven de psalmen. Onherhaalbaar. Niet te imiteren. Nieuwe Psalmen is vooral een bundel moderne poëzie met gedichten van wisselende kwaliteit. Soms in een wonderlijke combinatie van eigentijdse beeldspraak en oude bijbelse lyriek. Een combinatie overigens die ik bij tijd en wijle wel als bevrijdend verfrissend heb ervaren. De onverwachte associaties van de dichters schudden je opeens wakker en blazen oude woorden verrassend nieuw leven in.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden