Review

NIEUWE PLATO-VERTALINGEN VAN GERARD KOOLSCHIJN Bekommer je dan weinig om

Plato, Euthyphron, Kriton - F 19,90. Plato, Faidon, Athenaeum/Polak & Van Gennep, Amsterdam - F 19,50.

Die vertaalarbeid leverde op: 'Sokrates' verdediging', de welbekende 'Apologia'. Daaraan voegt Koolschijn nu toe de 'Eutyfron' en 'Kriton', twee kleine dialogen die zich afspelen respectievelijk aan het begin en aan het eind van de rechtsgang waarin Socrates wegens goddeloosheid (asebeia) en het bederven van de jeugd veroordeeld werd tot het drinken van de gifbeker. Tegelijkertijd verschijnt zijn vertaling de 'Faidon', Socrates' gesprek met geestverwanten over de onsterfelijkheid van de ziel, die eindigt met een verslag van zijn sterven dat al eeuwen lang brokken in duizenden kelen veroorzaakt, en, thematisch sterk verwant, literair superieur is aan de verslagen van de evangelisten over de dood van hun leermeester.

Toen de eerste vertalingen van Koolschijn verschenen, werden ze bij classici controversieel gevonden vanwege het wat al te modieuze taalgebruik. Een zinnetje als: 'Ja, bij Zeus, dat is waar' werd: 'God, ja, dat is waar'. Daarover valt nu, geloof ik, niemand meer. Koolschijn zelf is opgeschoven naar de categorie van de conscientieuze vertaler, die elk Grieks woordje recht doet wedervaren.

Sterker nog: hij doet zijn best de Griekse zin in bouw en woordvolgorde zo veel mogelijk in zijn vertaling te handhaven. Dat levert een hoop onbegrijpelijke zinnen op, waarvan ik de precieze betekenis moest achterhalen door het origineel er bij te pakken, wat toch niet de bedoeling van een vertaling is. Als voorbeeld neem ik een sleutelzin uit de 'Phaedo', de dialoog waarin het woord 'ziel' door Koolschijn consequent wordt vertaald met 'de psyche'. Tegen dat prachtige woord 'ziel' is even weinig in te brengen als tegen 'de vrijers' uit de 'Odyssee' van Homerus, en dat rare 'de psyche' vloekt even hard als wanneer je die vrijers zou vervangen door 'huwelijkskandidaten'. In de zin die ik bedoel, is Socrates aan het woord. Hij maakt zijn voornaamste gesprekspartners, de heren Simmias en Kebes uit Thebe, duidelijk dat zijn opvatting van de onsterfelijke ziel meebrengt dat deze tijdens het leven op aarde te veel door het lichaam wordt gehinderd om de dingen te zien zoals ze werkelijk zijn: 'Kennelijk zullen we datgene wat we volgens ons zo hartstochtelijk verlangen, inzicht, pas bereiken wanneer we gestorven zijn, is de logische conclusie, en zolang we leven niet.' . De zin loopt niet - wat staat er nou? Ik begrijp hem pas, als ik er Plato bij haal, en petje af: alles wat Plato zegt, staat er bij Koolschijn ook. Er bestaat van de 'Phaedo' een Engelse vertaling van R. Hackforth. Hij vertaalt: 'And one day, we may suppose, that intelligence which we desire and whose lovers we claim to be will be ours: not while we yet live, as our argument shows, but when we have died.' Simpel door het 'dan ... wanneer we gestorven zijn' aan begin en eind van de zin te zetten, maakt Hackforth de zin van Plato glashelder.

Die helderheid ontbreekt bij Koolschijn volledig. Wanneer de tekst puur verhalend is, blijkt hoe meeslepend hij kan vertalen, zoals in de vertelling van Socrates' sterven. Maar bij de filosofische argumentatie, wat toch het leeuwedeel van de dialoog vormt, kreeg ik veel te vaak de stemming van geef mijn portie maar aan Fikkie. Trouwens, kun je een toch moeilijke dialoog als de 'Phaedo', waarin Plato zijn leermeester nogal hardhandig in zijn eigen ideeenleer perst, wel uitgeven als tekst-sec met een handjevol mythografische noten? Ben je niet verplicht wat structuur, wat kopjes en samenvattingen te geven, om van een kernachtig subliem commentaar a la Hackforth maar te zwijgen? . Kortom, ik weet niet voor welke lezer deze Plato-vertalingen zijn bedoeld. Als voorbeeldige vertaling van de bolleboos uit klas 6-alpha van het stedelijk gymnasium zijn ze natuurlijk hors concours, al zou door het begrippenpaar 'vroom - zondig' in de 'Euthyphro' voor het Grieks 'hosios - anhosios' wel een dikke rode streep van mij komen. Maar zo Plato lezen lijkt me een kwelling.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden