Complottheorieën

Nieuwe bladen voorzien in de behoefte van andersdenkenden. ‘En dat zijn niet per se complotgekkies’

Alternatieve media als Gezond Verstand voorzien in een behoefte. Beeld
Alternatieve media als Gezond Verstand voorzien in een behoefte.Beeld

Steeds meer alternatieve media trekken alles in twijfel, van corona tot klimaatverandering. Maar spreken van complotbladen zou weleens een vergissing kunnen zijn.

De ophef was groot toen Gezond Verstand afgelopen herfst gratis en ongevraagd huis-aan-huis werd verspreid. De nieuwe krant, met een oplage van naar eigen zeggen een miljoen exemplaren, noemde corona een kunstmatige pandemie, ontkende de klimaatcrisis en leek opvallend pro-Rusland.

Hoewel Gezond verstand veel aandacht kreeg, was het niet de eerste krant in zijn soort, noch de laatste. Waar komen deze alternatieve kranten vandaan, en wat voor gat in de markt vullen zij?

Eyeopener

De komst van de antichrist is op handen, zegt evangelist Jaap Dieleman in zijn tijdschrift Eyeopener, dat voor het eerst rond de kerst verscheen. In een notendop: het lijkt een soort religieuze variant van de populaire complotbeweging QAnon. Over corona schrijft Dieleman “dat de duivel deze pandemie gebruikt als een sloophamer om angst en chaos te creëren, om daarna een nieuwe wereldorde te kunnen lanceren”.

 De duivel gebruikt de pandemie om een nieuwe wereldorde te scheppen, schrijft Eyeopener. Beeld
De duivel gebruikt de pandemie om een nieuwe wereldorde te scheppen, schrijft Eyeopener.Beeld

Het drukken en distribueren van de vier miljoen fysieke exemplaren kostte Dieleman 600.000 euro, die hij kreeg van vaste sponsoren van zijn stichting De Heilbode, vertelde hij aan de Volkskrant.

Gezond verstand

Ook Gezond Verstand wordt financieel ondersteund. Voormalig NRC-correspondent Karel van Wolferen is hoofdredacteur, maar achter de schermen is olie- en aardgaslobbyist Jan van Aken degene die garant staat voor de verschijning van de krant, schrijft platform Follow the Money (FTM).

In het eerste artikel van Gezond Verstand noemt Van Wolferen de gevestigde media een spreekbuis van de overheid. “Dat betekent dat ze een voorgeschreven werkelijkheid opdienen die vaak in hoge mate afwijkt van wat te observeren valt.” Als voorbeeld noemt hij de aanslagen van 11 september 2001. Financier Van Aken ageert al sinds 2005 tegen het officiële verslag van ‘9/11'.

Naast kritiek op de ‘mainstream media’ en het coronabeleid, valt Gezond Verstand op vanwege pro-Poetin-verhalen met koppen als ‘De Navalny sluipmoordfantasie’.

De Andere Krant

Waar eerdergenoemde bladen een reactie op de coronacrisis lijken, dateert De Andere Krant alweer van 2018. Al steeg de oplage door de coronacrisis wel van 50.000 naar 500.000 exemplaren, om vervolgens te pieken op 1,1 miljoen. Volgens één artikel had de MH17-ramp niets met Rusland te maken, en zou het vliegtuig door slecht weer uit de lucht zijn gevallen.

Volgens De Andere Krant heeft de ramp met de MH17 niets met Rusland te maken. Beeld
Volgens De Andere Krant heeft de ramp met de MH17 niets met Rusland te maken.Beeld

Hoofdredacteur Sander Compagner zei in november tegen FTM dat De Andere Krant niet een paar grote, maar een hoop kleine donateurs heeft. Bovendien zijn de kosten laag omdat het blad geen kantoor heeft en goedkoop wordt gedrukt.

Mensen voelen zich weggezet

Sommige ideeën in deze bladen zijn vrij letterlijk complottheorieën te noemen. Maar het is geen goed idee om hun lezers als ‘complotgekkies’ weg te zetten, waarschuwt socioloog Jaron Harambam, die zelf op complotdenkers promoveerde.

“Dit soort media vervullen een behoefte, zeker sinds de coronacrisis”, zegt Harambam. “In het eerste half jaar was er veel eenzijdige berichtgeving over de pandemie, met oorlogstaal en aantallen doden, en maar weinig ruimte voor kritische geluiden. Daarna kwam er wel een stuk meer reflectie, maar andersdenkenden worden nog steeds vaak geframed als gevaarlijk, immoreel en niet solidair.”

Volgens Harambam gaan mensen die zich zo gestigmatiseerd voelen vanzelf op zoek naar een ander geluid. “Dat bieden die andere kranten wel, een heel duidelijk ander paradigma.”

Moeten de reguliere media dan helemaal ophouden het over complotdenkers te hebben? Dat niet per se. “Maar het is goed om onderscheid te maken tussen mensen die twijfels over het coronabeleid hebben, en mensen die hier een duister plan in zien om de bevolking te terroriseren.”

Lees ook:

Complotgroep verstoort rust kindergraven

Complotdenkers hebben het gemunt op een begraafplaats. Ze leggen bloemen en complotteksten neer op graven van jonge mensen.

De complottheorie die alle andere bij elkaar brengt

QAnon is met afstand de populairste complottheorie van Nederland. Waarin schuilt de aantrekkingskracht?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden