TaalPeter-Arno Coppen

‘Niets is minder waar’ kan best betekenen dat iets heel erg waar is

In de rubriek Taalloket van het radioprogramma ‘De Taalstaat’ ging het op 2 mei over de zin ‘Niets is minder waar’. Een luisteraar had zich afgevraagd of die zin niet soms precies het tegenovergestelde betekent van wat hij letterlijk zegt. Immers, als je zegt dat niets minder waar is dan gaat het dus om een absolute onwaarheid. Maar de zin wordt vaak gebruikt voor iets wat heel erg waar is.

De lezers van deze rubriek zullen deze taalvorm misschien herkennen als een combinatie van ontkenning en schaalbegrippen, waaraan ik ongeveer een jaar geleden een paar afleveringen gewijd heb. Ik constateerde daar, naar aanleiding van de zin ‘Het belang hiervan kan niet worden overschat/onderschat’, dat het menselijk brein niet geschikt lijkt voor de combinatie van ontkenning en schaalbegrippen (en modaliteit). Onze hersenen raken in de knoop, waardoor die combinaties alle kanten op kunnen gaan.

Letterlijke betekenis

Dat zie je ook bij ‘Niets is minder waar’. Het schaalbegrip waar het om gaat is ‘minder’. Dat kun je betrekken op ‘waar’ (‘minder waar’ is ‘meer onwaar’), maar je kunt het ook interpreteren als ‘in mindere mate zijn’. In het eerste geval zou ‘Niets is minder waar’ betekenen ‘Er is niets dat meer onwaar is’. Dat is de letterlijke betekenis die de lezer aanvoert. Je zegt dit van iets wat heel erg onwaar is, zodanig dat er niets nog meer ­onwaar is.

Als je ‘minder’ echter betrekt op ‘zijn’, dan krijg je de betekenis ‘Er is niets dat in mindere mate waar is’. Dat zeg je juist van iets wat heel erg waar is, zodanig dat er niets is wat daaronder zit.

Beide betekenissen zijn volstrekt logisch afleidbaar, maar onze bewuste hersenen kunnen dit niet goed aan. Zelfs doorgewinterde taaladviseurs raken de draad kwijt. Het offi­ciële taaladvies schrijft de tweede ­betekenis ten onrechte toe aan verwarring rond dubbele ontkenning en keurt dit gebruik af.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden