TaalPeter-Arno Coppen

‘Niets is meer dan alles’

Een lezeres mailt mij het zinnetje ‘Niets is meer dan alles’, en vraagt of dit geen ‘contradictio in terminis’ is. Wel, ja en nee.

Van een contradictio in terminis is sprake als er een tegenstrijdigheid in de betekenis zit. Er is inderdaad een lezing van ‘Niets is meer dan alles’ die tegenstrijdig is. Als je ‘niets’ leest als ‘de afwezigheid van iets’, dan krijg je de lezing dat de afwezigheid van iets meer is dan alles. Dat is ofwel logisch onjuist, ofwel heel diepzinnig. Om er iets dieps in te lezen kun je namelijk ‘meer zijn’ ook interpreteren als ‘meer waarde hebben’. Dan krijg je een zen-achtige wijsheid dat de afwezigheid van allerlei aardse zaken of besognes waardevoller is dan alle bezittingen bij elkaar, of zoiets.

Maar ‘Niets is meer dan alles’ heeft ook een andere lezing. Die ontstaat als je de ontkenning “buiten haakjes haalt”, zodat je de zin krijgt ‘Het is niet zo dat iets meer is dan alles’. En dat is juist een vanzelfsprekende waarheid, tenminste in zijn meer prozaïsche betekenis.

Er is ook nog een subtiel betekenisverschil tussen ‘Het is niet zo dat iets meer is dan alles’ en ‘Het is niet zo dat er iets meer is dan alles’. Zonder ‘er’ kun je het lezen als de uitspraak dat het niet zo is dat ‘één ding meer is dan alle dingen samen’, en met ‘er’ betekent het eerder dat ‘er niet iets bestaat dat meer is dan alles’. Het eerste (zonder er) is de vanzelfsprekende waarheid, het tweede (met er) zegt dat je niets zou kunnen vinden dat meer is dan wat alles al is.

Vanzelfsprekende of tegenstrijdige beweringen krijgen bijna altijd iets diepzinnigs. Dat komt niet omdat ze zo rijk zijn aan betekenis, maar omdat ze de communicatie frustreren. Je bent namelijk sterk geneigd om te denken dat zo’n mededeling iets informatiefs moet bevatten en daarom verzin je er als taalgebruiker zelf van alles bij.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden