Review

Niet de democratie is dom, maar de mens

Wat wordt het beste filosofische boek van het jaar? Trouw introduceert de genomineerden voor de Socrates Wisselbeker. Vandaag: ’Vertrouwen in de democratie’ van Herman van Gunsteren.

’Mijn boek is geen pleidooi om democraat te worden, maar wij hebben nu eenmaal een democratie. Je moet de kansen die ze biedt niet voorbij laten gaan”, zegt Herman van Gunsteren, rechtsfilosoof en auteur van ’Vertrouwen in de democratie’.

Een democratie is, volgens de filosoof, een zelforganisatie – een intelligente orde zonder baas. Zelforganisaties bestaan op de markt, de snelweg en in het menselijke lichaam. Maar ook een mierenhoop en een troep vogels zijn zelforganisaties. Ze reageren alert op verrassingen.

Van Gunsteren: „Als een vlucht vogels plotseling wordt aangevallen door een havik, ontstaat een gat dat zich prompt weer herstelt. Vogels hebben een aantal lokale regels als ’niet botsen, afstand houden, en als iemand duikt, zorgen dat je weg bent’.”

Een voorbeeld van een zelforganisatie bij mensen is de jaarmarkt in Plymouth van 1905. Van Gunsteren: Er werd een wedstrijd gehouden in het schatten van het gewicht van een grote os. Achthonderd bezoekers schreven hun schatting op een lootje. De wetenschapper Francis Galton verzamelde naderhand de lootjes. Wat bleek? Het gemiddelde van al die schattingen was 1.197 pound (454 gram). De geslachte os woog 1.198 pound. De bezoekers wisten er geen bal van af en toch lag de uitkomst heel dichtbij de waarheid. Hoe komt dat? De verklaring is vrij simpel. Ieder die naar zijn beste weten oordeelt, geeft een component informatie en een component vergissing. Bij een groot aantal voorspellingen neutraliseren de vergissingen elkaar en houd je extra informatie over.”

De intelligentie van een zelforganisatie is een belangrijk argument pro democratie.

Van Gunsteren: „Bijna iedereen is tegenwoordig voor democratie, vanwege de steun en mensenrechten of omdat die een dictator weghoudt. Maar haast niemand vindt dat democratische besluiten door de bank genomen wijzer zijn. We wantrouwen zelfs haar besluiten en denken dat democratie altijd dom is. Maar dat is onjuist. Mensen zijn dom, maar bij een heleboel domme mensen die allemaal hun eigen oordeel geven, heft de domheid zich op.”

In ’Vertrouwen in de democratie’ staat dat iedere zelforganisatie op vier principes berust: diversiteit, ’multiple mapping’ (herkenning), selectie en indirecte controle.

Wil je een democratie beter laten functioneren, dan houd je rekening met die principes. Van Gunsteren: „In een zelforganisatie kan een hype ontstaan: je doet iets omdat iedereen het doet maar je weet niet waarom. Een hype verstoort het principe van diversiteit omdat mensen hun eigen oordeel tussen haakjes zetten. Organiseer daarom de democratie zo, dat iedereen echt zijn eigen oordeel inbrengt en dat vergissingen elkaar kunnen opheffen. Vrijheid van meningsuiting is geen luxe maar essentieel, want zonder dat recht gaat de diversiteit verloren.”

Een vlucht vogels herstelt zich bij een vijandige aanval weer vanzelf. Bij een democratie is het soms nodig om in te grijpen. Dat geldt ook voor de financiële markt. Van Gunsteren: „Wij willen een markt die welvaart voor velen brengt. Zo langzamerhand kennen we de voorwaarden zoals het recht op eigendom en contract, geen voorkennis en geen geweld gebruiken. Sinds de aandelencrash in 1987 hebben we er een regel bij. Bij een plotselinge daling op de beurs wordt de handel stil gezet.”

Veel negatieve ideeën over democratie berusten op onjuiste vooronderstellingen. Van Gunsteren: „Neem de gedachte dat politiek altijd transparant moet zijn. Die is onzinnig want als je altijd helderheid wilt hebben, komt de verwerking van informatie niet tot stand. Zo werkt het ook in de biologie. De bevruchting gebeurt met duizenden zaadcellen en veel kleverigheid, en daar komt toch een mooie baby uit. We richten ons op het democratische proces en verwarren het met de uitkomst. Transparantie tijdens de rit eisen, brengt het hele proces tot stilstand.”

De kern van democratie is de intelligente orde zonder baas. Daar mogen we op vertrouwen, vindt Van Gunsteren. „In de jaren negentig werd het station Leiden verbouwd. Er kwam een nieuwe overkapping over het spoor en de perrons werden verlengd. Het station bleef tijdens de operatie toegankelijk. Reizigers liepen zonder haast over plankiers, langs hijskranen, en de verbouwers hielden rekening met het publiek. De hele verbouwing werkte, zónder extra regelgeving en zonder asociaal gedrag.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden