Review

Niet corrupt maar buigzaam in de wetenschap

In 'De onwelkome boodschap' beschreven André Köbben en Henk Tromp een paar jaar geleden de lotgevallen van wetenschappers die in conflict waren gekomen met hun opdrachtgever. Ook in de wetenschap wordt men kennelijk geacht het woord van zijn broodheer te spreken; in elk geval trokken de door Köbben en Tromp geportretteerde onderzoekers aan het kortste eind. Velen verloren hun baan, allen raakten in diskrediet. De vrijheid van wetenschap wordt bedreigd, schreef het tweetal op de omslag van hun boek.

Hoe ernstig de bedreiging was, liet zich slechts raden. Het vermoeden was dat de 'slachtoffers' uit 'De onwelkome boodschap' slechts het topje van een ijsberg vormden. Hoe vaak werden Köbben en Tromp op recepties niet aangesproken door collega's die een geval kenden dat naadloos paste in hun boek. En de universiteitsbestuurder die beweerde dat dergelijke praktijken op zijn instelling niet voorkwamen, bevestigde eerder het geschetste beeld.

Nu, drie jaar later, komt Köbben met een vervolg, 'Het gevecht met de engel', waarin hij de bovenstaande conclusie nuanceert. Niet dat hij iets van zijn woorden terugneemt. Maar, schrijft hij, tussen de twee extremen -zij die hun rug recht houden en zij die hun onwelkome boodschap laten wegmasseren- bevindt zich een veel grotere groep: onderzoekers die in zo'n geval gaan onderhandelen en streven naar een compromis ('Goed dan, we zullen dit en dat eruit laten, als we de rest tenminste mogen laten staan').

Dat schaadt de wetenschap. Köbben haalt een studie uit 1999 aan waarin werd geconcludeerd dat gasboringen in de Waddenzee geen of nauwelijks schade zullen aanrichten. Veel tegenstanders van boringen veegden deze studie van tafel. Het onderzoek was door de Nederlandse Aardolie Maatschappij besteld. Dat zei genoeg. Immers: wie betaalt, bepaalt! Zo'n rapport kon je dus ongelezen terzijde leggen. Deze houding is volgens Köbben gemeengoed. Een groot deel van het publiek ziet de wetenschap niet meer als een objectieve arbiter maar als een gewillig instrument.

De vraag is: wat valt daartegen te doen? Niet meer zondigen. Bij de 'doodzonden' zoals Köbben ze noemt -fraude, plagiaat of gesjoemel- spreekt dat voor zich, maar hoe zit het met de dagelijkse zonden? En wie is André Köbben om daarover te oordelen? Dát doet hij dus ook niet. Puttend uit zijn rijke ervaring laat hij de lezer kennismaken met de wetenschappelijke praktijk, de ideeën van onderzoekers, de dilemma's en de verleidingen. Zo ontstaat een beeld van 'het gevecht met de engel' -naar het gevecht van Jakob- dat wetenschappers dagelijks leveren.

Een mooi beeld. Je krijgt bijna met ze te doen. Want heeft het wel zin, recht in de leer te zijn? ,,De feiten dringen niet door tot de wereld van onze geloofsvoorstellingen'', beweerde Proust. Overdreven, vindt Köbben. Hoewel: ook hijzelf heeft ondervonden dat mensen zich niet altijd door feiten laten overtuigen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden