Review

Niet bevrijd maar bezet Oost-Europa

Voor veel Oost-Europese landen is de viering van 60 jaar bevrijding, maandag in Moskou, geen feest. In de Baltische landen en Polen lopen de emoties hoog op. Zij eisen dat Rusland schuld bekent.

door Wendelmoet Boersema

Tallinn, het Estse museum van de Bezetting. Opnames uit 1940 tonen sovjetsoldaten die grensposten tussen Estland en de Sovjet-Unie openen en in grote konvooien naar binnen rijden. In diezelfde tentoonstelling zijn er ook beelden van goederenwagons vol met Letten, Esten en Litouwers op weg naar Siberië. De treinen reden van 1945 tot 1954, een jaar na Stalins dood. Meer dan de helft van de gedeporteerden was vrouw of kind. Het is voor deze oorlogsgeschiedenis en de nasleep ervan dat de Balten erkenning willen van de Russen.

,,Kunnen wij daarom op 9 mei naar Moskou gaan en onze eigen bezetting vieren?'' Voor die netelige vraag zagen de presidenten van de Baltische landen Estland, Letland en Litouwen zich gesteld. Want de meerderheid van de Balten ziet '1945' niet als bevrijding, maar als het begin van een decennialange onderdrukking door de sovjets. ,,Simpelweg een wisseling van totalitair regime'', zoals een regeringswoordvoerder in Letland het uitdrukte.

De Estse president Arnold Ruutel en zijn Litouwse collega Valdas Adamkus hakten de knoop begin maart door, na maandenlang fel maatschappelijk debat: zij gaan niet en herdenken 9 mei in eigen land. De Letse president Vaira Vike-Freiberga besloot al in januari dat ze op 9 mei wél op het Rode Plein wil staan tussen de andere wereldleiders. Maar Vike-Freiberga, die als jong meisje in een vluchtelingenkamp in Duitsland belandde, is vast van plan de Baltische versie van de geschiedenis te verkondigen aan wie het maar horen wil. Want, zo zei ze in februari op een Brussels forum, ,,het Europa dat in 1945 zijn vrijheid terugkreeg [..], datzelfde Europa wist vrijwel niets over de landen die achter het IJzeren Gordijn belandden en zij wist helemaal niets van de geschiedenis van de landen onder de sovjetbezetting.''

De Letse president zei dat de Baltische landen naar Moskou gaan, júist omdat ze niet meer willen meemaken dat er over hun hoofden heen wordt beslist. Ze verwees naar het trauma van 1944, toen Stalin, Roosevelt en Churchill op de top in Jalta Europa verdeelden.

,,Hoewel'' -aldus de staatsvrouw in een cynisch terzijde dat de wereldpers haalde- ,,het vast onmogelijk is het geweten van de oudere Russische generatie te veranderen die op 9 mei gedroogde vis uit de krant eten, wodka drinken, volksliedjes zingen en herinneringen ophalen over hoe ze op heldhaftige wijze de Baltische staten veroverden.'' De generatie van Russische wodka- en visliefhebbers sloeg echter hard terug.

VERVOLG OP PAGINA 2

Niet bevrijd maar bezet Oost-Europa

VERVOLG VAN PAGINA 1

Dat de Balten en hun medestanders de 9 mei-viering betitelen als 'propagandashow' en 'feest van het stalinisme', is een belediging voor de ontelbare slachtoffers van het fascisme, aldus de Russische minister van buitenlandse zaken Lavrov afgelopen week. Hij trapte nog even na met een verwijzing naar het relatief grote aantal Balten dat dienst nam in Hitlers Waffen SS in de oorlog.

Vooral in Estland en Letland zien velen de veteranen van deze SS-legioenen als patriotten die streden tegen het bolsjevisme, tot woede van de Russen (en Israël). ,,Sommigen in de Baltische staten doen pogingen de redders van Europa voor te stellen als bezetters; terwijl de voormalige SS'ers bijna als vrijheidsstrijders worden geëerd'', sneerde Lavrov. Nationalistische Russische politici zworen dat Vike-Freiberga en haar 'nazistisch gedachtegoed' letterlijk geen voet aan de grond zou krijgen in Moskou.

Achter al dit verbaal geweld zit meer dan gekrenkte trots van de gastheer over een versmade uitnodiging voor een feestje. De relatie tussen Rusland en haar drie voormalige Baltische republieken is sinds de onafhankelijkheid in 1991 een van op eieren lopen. Anders dan Polen, dat sinds 1945 dan wel een vazalstaat was maar toch een eigen regering had, waren de Baltische staten tot 1991 onderdeel van de Sovjet-Unie. Pas in 1994 verlieten de laatste Russische soldaten hun Baltische kazernes.

De Russen kunnen het daarom nauwelijks verkroppen dat juist deze kleine, altijd al weerspannige republieken vorig jaar definitief overgingen naar het 'andere kamp', de Europese Unie en de Navo. Woedend waren ze ook over de grote steun van met name Litouwen aan de recente oranje-revolutie in Oekraine, waardoor zelfs deze trouwe ex-republiek zich ontworstelde aan de Russische invloedssfeer. Uit angst voor schadevergoedingen pareren de Russen elke eis om erkenning van de sovjetbezetting met kritiek op de slechte behandeling van de Russische minderheden en de sovjetveteranen in het Balticum.

De Balten kunnen op hun beurt moeilijk afscheid nemen van het Calimero-gevoel, ook nu ze zich gesterkt weten door opname in een groter en sterker Europees verband. De koloniale stuiptrekkingen in de relatie met Rusland staan bovendien een rationele kijk op en verwerking van het verleden tot nu toe in de weg. Zo is er binnen de Baltische staten weinig consideratie voor de moeite die Russen, Joden en ook veel Balten hebben met de jaarlijkse herdenkingsmarsen van de SS-veteranen. Een Letse minister noemde de mars in Riga op 16 maart, een 'bescheiden processie'.

Tekenend voor de moeizame verwerking van het oorlogsverleden is dat sinds 1991 in de Baltische landen nog nauwelijks plegers van 'nazi-oorlogsmisdaden' zijn veroordeeld, en wel plegers van 'sovjetmisdaden' en oud-KGB'ers (sovjet geheim agenten). In een enkel geval werden in Litouwen zelfs jodenmoordenaars gerehabiliteerd als slachtoffers van het communistisch regime.

Met het jubileum in aantocht barstten al deze oude wonden open.

Het is daarom des te opmerkelijker dat juist Europa zich terughoudend opstelt. Opnieuw waren het vooral Amerikanen, president Bush en een aantal congresleden, die de Balten te hulp schoten, terwijl het oude Europa het voortouw zou moeten en kunnen nemen in het vormgeven van een nieuwe, volwassen relatie met Rusland.

De oproep van Europees Commissaris Günter Verheugen afgelopen week dat Rusland de bezetting van de Baltische landen moet erkennen, is een begin. Na 60 jaar is de Baltische boodschap eindelijk overgekomen: '1945' heeft niet alle Europese landen vrijheid gebracht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden