Opinie

Niet bevredigend, wel intrigerend

Een voorstelling van Toneelgroep Amsterdam die niet in Amsterdam te zien is: dat is wel een ongehoord novum dat niet te verontschuldigen is met de verbouwing van de Stadsschouwburg.

Tenslotte heeft het gezelschap zijn speelplek op het Westergasfabriekterrein nog. Maar goed, Amsterdammers moeten naar een andere stad reizen om de hybride te zien. Die is ontstaan in samenwerking met de dansgroep van Emio Greco en Pieter C. Scholten, en met het Brusselse Kaaitheater waar de voorstelling in première is gegaan. 'Teorema', door Pier Paolo Pasolini bedacht als een klassieke tragedie in verzen, daarna uitgewerkt tot roman, en tenslotte door hem uitgebracht als een van de meest raadselachtige films van Pasolini zelf maar eigenlijk ook van de eeuw.

De film heeft de roman ver achter zich gelaten in roem en indruk die hij heeft gemaakt in 1968 en nog steeds doet. De poging van de filmer uitdrukking te geven aan een 'mythisch marxisme' kreeg direct de grote prijs van het Internationale Katholieke Filmbureau én wekte het misnoegen van paus Paulus VI. Aangeklaagd wegens obsceniteit, is de film een tijd lang in Italië verboden geweest, maar tenslotte zonder coupures voor vertoning vrijgegeven. Ook 35 jaar na dato bezit de film nog steeds iets van de raadselachtige charme waarmee een sterk erotiserende Terence Stamp als bezoeker, vreemdeling, binnendringt in de levens en lichamen van een Milanese burgerlijke familie en een radicale verandering in hen teweeg brengt, of zoals de zoon zegt bij het afscheid van de gast: ,,Ik zal moeten leven met een ik dat niets met mij te maken heeft''.

In deze voorstelling is de gast alleen aanwezig in de groep dansers, en wel in de persoon van Emio Greco zelf. De anderen in het drama worden verbeeld door een acteur en een danser, waarbij de acteurs duidelijk in het nadeel zijn. Immers, de film is in grote mate tekstloos: blikken, gebaren, zwijgende ontmoetingen met de gast en in een ritmische cadans de beelden van een woestijn, die een verwijzing zijn naar de tocht van het volk Israel door de woestijn. Maar Greco en regisseur Scholten besloten dit keer tekst en dans op elkaar te laten inwerken. Het resultaat is dat de acteurs staan te oreren dat het een aard heeft. Of alle tekst uit de roman komt, weet ik niet, maar een stuk als de woestijnmonoloog die door de vier gezinsleden wordt gesproken, klinkt niet alleen pretentieus, maar laat ook nauwelijks enige indruk achter. De dienstmaagd Emilia, die nog het boerse bewustzijn van het heilige bezit waarvan haar stedelijke bourgeoisie-meesters zijn vervreemd, is vrijwel woordloos in de film. Na het vertrek van de gast keert zij terug naar haar geboortestreek, Emilia in Noord Italië en uiteraard niet toevallig ook de geboortestreek van Pasolini zelf, waar zij wonderen verricht en zich levend laat begraven. In de voorstelling heeft Kitty Courbois de lastige taak daar een geweldige slotpreek te houden.

Al die tekst was voor mij niet in staat het 'antieke gevoel voor het heilige', 'het authentieke', waarover Pasolini sprak in interviews naar aanleiding van de film, een plaats te geven. Dat gebeurde wel bij vlagen met de acteurs als zij woordloos met de dansers in de weer waren: Courbois in haar wanhopige pogingen mee te doen met haar dansende partner Sawami Fukuoka, of Cas Enklaar in zijn ontroerende onhandigheid als vader Paolo. Verrassend vond ik de mij tot dan onbekende acteur Dragan Bakema als zoon Pietro - ook niet toevallig dragen vader en zoon samen de namen van hun maker, want Pasolini zag ook zichzelf als ambigu product van de kerk en de klassenstrijd. Renée Fokker was sterk, vooral als zij op gigolo-jacht gaat, en dat niet alleen omdat ze je sterk herinnert aan Silvana Mangano die in de film de moeder, Lucia, speelde.

Vanuit het theater bekeken, is deze 'Teorema' niet bevredigend, maar wel intrigerend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden