Review

Niet alleen voor schoolmeisjes

We kennen haar van de rebelse meisjesroman ’School-Idyllen’. Maar Top Naeff schreef veel meer: toneel, essays, kritieken, lezingen, romans. Toch bleef ze ook iets burgerlijks houden: een tweespalt die haar biograaf fraai blootlegt.

Zeg Top Naeff, en je zegt ’School-Idyllen’: het aangrijpende verhaal over weesmeisje Jet van Marle, dat door een barse oom en tante wordt kort gehouden, haar frustratie op haar leraren botviert en na een verwaarloosde kou op haar zeventiende verjaardag sterft.

Het boek, dat onlangs in een nieuwe, geannoteerde uitgave verscheen, was bij de publicatie in 1900 onmiddellijk een hit. Het waren, zoals Naeffs biograaf Gé Vaartjes schrijft, ’niet alleen smachtende meisjes die haar lof toezwaaiden’, maar ook gevestigde auteurs als Marcellus Emants. Die liet de tweeëntwintigjarige Naeff weten dat hij het boek ’met biezonder veel genoegen gelezen had’ en dat hij wenste dat het ’veel school juffrouwen het land zou opjagen’. Ook de pedagoog Jan Ligthart prees de anarchistische ondertoon van ’School-Idyllen’. De dertienjarige scholiere Setske de Haan verscheurde ’met nog de tranen om Jet van Marle biggelend over mijn wangen’ haar eigen schrijfsels en besloot nooit meer iets op papier te zetten. Gelukkig kwam ze op haar voornemen terug en publiceerde in 1919 als Cissy van Marxveldt haar eigen succesvolle roman over een rebelse scholier: ’De H.B.S.-tijd van Joop ter Heul.’

’School-Idyllen’ speelt slechts een kleine rol in Vaartjes ’Rebel en Dame. Biografie van Top Naeff’. Dat is jammer, omdat over het genre van de schoolmeisjesroman, dat vanaf pakweg 1850 tot ongeveer de jaren veertig populair was, in Nederland nog weinig is geschreven. Maar begrijpelijk is het wel. Want als Vaartjes een ding duidelijk maakt met zijn omvangrijke, genuanceerde en uitstekend gedocumenteerde biografie, dan is het dat ’School-Idyllen’ slechts een piepklein onderdeel uitmaakt van de enorme berg essays, literaire verhandelingen toneelstukken, recensies, vertalingen, korte verhalen, gedichten en romans die Naeff publiceerde.

Toch klinkt in ’School-Idyllen’ een karaktereigenschap van Top Naeff door die ook haar verdere werk kenmerkt en die wel getypeerd is als een combinatie van vrolijkheid en weemoed, of, zoals Vaartjes het uitdrukt: een spanning tussen ironie en drama, conventie en eigenzinnigheid.

Anthonetta Naeff – haar grootmoeder noemde haar Top – werd in 1878 geboren in een keurige en vermogende familie, en voelde zich al jong aangetrokken tot het toneel. Kort na de dood van haar vader in 1897 begon ze met het schrijven van een toneelstuk, dat twee jaar later in haar geboorteplaats Dordrecht werd opgevoerd.

Na de publicatie van een tweede toneelstuk, vier meisjesboeken en een roman voor volwassenen, raakte ze rond 1905 steeds bekender bij lezers en collega-auteurs. Ze sloot vriendschap met Ina Boudier-Bakker en Arij Prins, leerde Lodewijk van Deyssel kennen en Anna de Savornin Lohman. Ze nam gretig deel aan letterkundige congressen, werd al gauw gevraagd lezingen te verzorgen, en begon met het schrijven van toneelrecensies voor de Dordrechtse Courant.

Zo raakte ze betrokken bij de vernieuwing van het Nederlands toneel en vooral bij een richtingenstrijd tussen de toneelspelers Willem Royaards en Eduard Verkade. Naeff, sinds 1904 getrouwd met een arts die voor literatuur en toneel geen enkele belangstelling had, raakte volledig in de ban van Royaards. Hoewel niemand weet hoe ver hun verhouding ging – het grootste deel van hun correspondentie werd vernietigd – maakt Vaartjes aannemelijk dat Naeffs adoratie voor Royaards, die niet geheel werd beantwoord, haar latere werk sterk heeft beïnvloed. Vaartjes toont dat voorbeeldig aan, niet door Naeffs personages te vereenzelvigen met de schrijfster, maar door Naeffs eigen literaire credo. Een schrijver, vond zij, moest niet feitelijk putten uit het eigen leven, maar kon niet beletten dat ’zijn ziel in dit verband kleur bekent’.

Zoals Naeff zich niet wilde losmaken van haar fatsoenlijk, burgerlijk bestaan als vrouw van de Dordtse huisarts Willem van Rhijn, als redacteur (onder andere van De Groene), toneelcriticus en enthousiast en gewaardeerd lid van talloze commissies, besturen en jury’s, maar toch ook haar clandestiene liefde niet wilde opgeven, zo worden veel van haar personages, mannen en vrouwen, gekweld door „een passie die geen vleugels kon uitslaan, een hartstocht die niet alleen gekooid was, maar ook afgeschermd voor de buitenwacht”, zoals Vaartjes het begripvol uitdrukt.

Elders toont hij zich strenger, zoals wanneer hij laat zien dat fatsoensconventies, haar afkeer voor democratische processen en haar angst voor het communisme Naeff aanvankelijk blind maakten voor de verschrikkingen van het opkomend fascisme en nationaal-socialisme.

Vaartjes grote verdienste is dat hij duidelijk maakt dat Naeff, wier stilistische vaardigheden niet alleen door Emants, maar ook door schrijvers als F. Bordewijk, Cees Buddingh’, Anna Blaman en zelfs Menno ten Braak werd bewonderd, zo veel meer heeft geschreven dan ’School-Idyllen’ alleen, en ten onrechte uit de literaire canon is verdwenen. Het mooist is dat hij, ondanks zijn soms te uitvoerige verhandelingen over toneelpolemieken, van zijn biografie een boeiend en zelfs aangrijpend levensverhaal heeft gemaakt.

Met twee eenvoudige maar indrukwekkende zinnen besluit hij zijn boek. Willem van Rhijn, Naeffs onliteraire, door haar vaak bespotte echtgenoot, takelde na de dood van zijn vrouw in 1953 langzaam af. „Er waren avonden”, schrijft Vaartjes, „waarop hij op het Dordtse station te vinden was, waar hij wachtte op zijn vrouw, in de veronderstelling dat deze thuis zou komen na een lezing. Wim van Rhijn stierf op 2 december 1956.”

Naeff zelf had de tragiek van haar huwelijksleven niet beter kunnen typeren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden