Niemand durfde te twijfelen aan Hitler

Jongens fietsen met pantservuisten aan het stuur naar het front in februari 1945. Foto uit besproken boek

Meerdere historici braken zich het hoofd over de vraag waarom de nazi's tot het bittere eind doorvochten. In zijn chronologisch verslag van 'de laatste tien maanden' komt Hitler-biograaf Ian Kershaw met verrassende nieuwe antwoorden.

In de laatste tien maanden van de Tweede Wereldoorlog, van juli 1944 tot mei '45, sneuvelden 2,6 miljoen Duitse soldaten, evenveel als in alle vijf voorafgaande jaren. De slachting was het grootst in de laatste fase, toen naar schatting 350.000 man per maand de dood vonden.

Verklaring voor mateloze zelfvernietiging
Het was een volslagen zinloos offer. De Amerikaanse en Britse legers rukten op in het westen, terwijl de Russen zich aan het oostelijke front opmaakten voor de genadeklap. De Wehrmacht moest oudere, voor het front ongeschikte mannen en jongens mobiliseren. De bevolking was murw gebombardeerd. En toch was de enige rationele optie, capitulatie, in de top van het Reich onbespreekbaar.

De gerenommeerde Britse historicus van nazi-Duitsland en biograaf van Adolf Hitler, Ian Kershaw, heeft in zijn boek 'Tot de laatste man' uitvoerig onderzocht hoe dit kon gebeuren. Het was in de geschiedenis nooit eerder voorgekomen dat een regime de totale ondergang verkoos boven het hijsen van de witte vlag. En hoewel het aantal publicaties over het Duizendjarige Rijk ongekend is, levert geen daarvan volgens Kershaw een bevredigende verklaring voor die mateloze zelfvernietiging.

Eerdere verklaringen
Uiteraard zijn ook andere experts op zoek gegaan naar het antwoord. Duitse generaals noemden na de oorlog de geallieerde eis tot onvoorwaardelijke overgave. Dat had het regime geen andere keus gelaten dan door te vechten tot het bittere einde. Anderen wijzen op de terreur die de bevolking ervan weerhield in opstand te komen.

De angst voor de komende bezetters, met name het Rode Leger, was een andere reden om niet te capituleren. Ook zouden fanatisme, indoctrinatie en de ondanks alles pas in de laatste maanden rap slinkende populariteit van Hitler een rol hebben gespeeld.

Hitlers leidersschap
Kershaw erkent dat deze verklaringen op zijn minst enige geldigheid hebben, maar stelt vast dat er een belangrijk element ontbreekt. Dat is het unieke karakter van Hitlers leidersschap. Het regime stond en viel bij zijn macht en charisma en dat werkte door tot in de laagste geledingen. Elke partijbons, coryfee, minister en generaal had zijn positie, gezag, status en vaak ook zijn fortuin volledig te danken aan de Führer. Iedereen was in zijn ban.

Dit 'charismatische leidersschap' hield zelfs stand toen tegen het eind van de oorlog weinig over was van Hitlers charisma en zijn slippendragers allang wisten dat ze voor een verloren zaak streden. Niemand haalde het in zijn hoofd om de dictator die willens en wetens zijn volk in het verderf stortte ten val te brengen.

Daar komt bij dat veel (top)nazi's beseften dat ze na de oorlog niet hoefden te rekenen op clementie van de geallieerden. Ze hadden te veel op hun kerfstok en daardoor niets te verliezen, al probeerden sommigen, onder wie SS-leider Himmler, nog vergeefs het op een akkoordje te gooien met de westerse geallieerden.

Huiveringwekkende laatste tien maanden
Dit alles had Kershaw ook in een essay van dertig pagina's kunnen uitleggen, maar hij heeft er terecht voor gekozen zijn analyse in te bedden in een chronologisch verslag van die huiveringwekkende laatste tien maanden. Daardoor kan hij ook het aandeel van de vier belangrijkste kopstukken - propagandachef Goebbels, de opperste partijbons Bormann, Himmler en de minister van bewapening Albert Speer - belichten.

De eerste drie werden van meet af aan erkend als Hitlers belangrijkste broeders in het kwaad, maar Speer gold jarenlang als 'de nette nazi'. Hij slaagde erin zich te verkopen als een 'apolitieke technocraat' die geen weet had van de Holocaust en ontsnapte daardoor aan de galg. Kershaw laat van dat imago geen spaan heel. Mede dankzij Speers 'geniale' organisatie van de wapenindustrie konden de nazi's de oorlog zo lang voortzetten en de verschrikkingen voor de slachtoffers maandenlang onnodig verlengen.

Ian Kershaw: Tot de laatste man. Duitsland 1944-1945. Spectrum, Houten. Vertaald door Ronald Kuil en Tiny Mulder. ISBN 9789000301133; 608 blz.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden