Review

Net als Job moet Gjika een aantal beproevingen doorstaan

“In het hele boek van Rexhep Qosja heerst een kafkaiaanse sfeer van angst. Alles is dubbelzinnig en vervuld van mysterie, overal voelt men de aanwezigheid van terreur. Het groteske en tragische lopen op een natuurlijke wijze door elkaar. In het hele werk klinkt van begin tot eind een bittere lach.”

Zo typeert de Albanese auteur Ismaïl Kadere het boek 'De ogen en de dood' van zijn minder bekende, maar daarom niet minder goed schrijvende landgenoot, Rexhep Qosja (1936). Hij noemt Qosja zelfs de “grootste schrijver onder de Albanezen die buiten de grenzen van hun land wonen”.

Qosja woont in Kosovo, een autonome provincie in het voormalige Joegoslavië. Een reden te meer voor Kadare om in het nawoord de benarde positie van de Albanezen te benadrukken. Maar gaat 'Die ogen en de dood' daar ook over?

Het boek speelt zich inderdaad af in Kosovo, vlak na de Tweede Wereldoorlog - hoewel dat nergens expliciet zo wordt benoemd. Het communisme was aan de macht en de onderdrukking van de Albanese bevolking door de Serviërs was volop gaande. De roman speelt in een wereld van wrede, zinloze terreur, leugens en bedrog. In die harde wereld probeert de Albanese schrijver Xhezair Gjika zich staande te houden.

Zijn leven vertoont veel gelijkenis met dat van de bijbelse Job (elk hoofdstuk wordt ingeleid met een citaat uit het oudtestamentische boek). Net als Job moet Gjika een aantal beproevingen doorstaan. Hij wordt door Danjoll, hoofd van de geheime politie, in de gevangenis aan een zwaar verhoor onderworpen. Zijn vrouw laat hem in de steek, hij vereenzaamt en vindt uiteindelijk weer het geluk in de vorm van een nieuwe geliefde. Maar waar Job zijn kwellingen onderging omdat God zijn geloof wilde testen, wordt Gjika hier gestraft voor zijn standvastigheid.

In het verhaal draait het vooral om de individu binnen het systeem, om de mensen rondom Danjoll die stilzwijgend instemmen met het geweld. Maar wie is er niet schuldig? Ook Gjika doet mee. Hij stuurt een vriend die midden in de nacht aanklopt omdat zijn vrouw is verdwenen, regelrecht naar de plaats van het onheil. In feite is ieder personage inwisselbaar: Danjoll voor zijn tolk die zwijgend de folteringen gadeslaat, Gjika voor zijn vriend wanneer hij op zijn beurt door zijn vrouw verlaten wordt.

Qosia gaf zijn werk de ondertitel mee: 'Dertien verhalen die samen een roman kunnen vormen'. Het is een mengeling van legendes, jeugdherinneringen, biografieën, verhalen, dromen en dialogen, doorweven met ironie, melancholie, symboliek en galgenhumor. En al die stijlen, vertelvormen en inwisselbare personages vormen een afgerond geheel.

In het prachtige verhaal over 'De Dikke' gaat Xhezair Gjika terug naar zijn vroege jeugd en vertelt van de zottin in de stad, die door iedereen werd gepest. Xhezair pest mee, totdat De Dikke hem in een enorme woede aanval bijna vermoordt en Xhezair ontdekt dat hij wel eens haar bastaardzoon zou kunnen zijn. Enkele dagen later wordt De Dikke vermoord aangetroffen en tot grote ontsteltenis van Xhezair rept niemand verder nog met een woord over haar.

“Hun stilzwijgen was iets dat me nog lang bleef kwellen, zoals elk probleem dat je niet uit je hoofd kunt zetten en waarvoor je geen oplossing kunt vinden”, schrijft hij. En de reden: “De mensen stellen zich geen overbodige vragen, of het moet zijn uit liefde of medelijden.”

De moraal van het verhaal is duidelijk: wie zwijgt stemt toe. Maar er zit meer achter, De Dikke symboliseert ook het lot van Kosovo. “Meer nog dan van de Servische terreur”, schrijft Kadare in zijn nawoord, “hebben de Albanezen te lijden gehad van Europa's jarenlange zwijgen.” Kadare noemt Qosja dan ook 'schrijver van een verboden volk'.

Het werk van Qosja, in het dagelijks leven hoogleraar Albanese letterkunde aan de universiteit van Pristina, is ook zelf een tijd verboden geweest. In 1974 verscheen zijn roman en het boek werd door de Joegoslavische autoriteiten meteen in de ban gedaan. Pas twintig jaar later werd 'Die ogen en de dood' voor het eerst geroemd in Le Monde, als een 'boek dat inslaat als een meteoor'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden