Restitutie

‘Nederland moet actiever naziroofkunst teruggeven’

Geallieerden vinden kunst die geroofd werd door de nazi's.  Beeld
Geallieerden vinden kunst die geroofd werd door de nazi's.

Er moet weer actief gezocht worden naar kunst die door de nazi's is geroofd en naar de mensen die er recht op hebben. Bovendien moet herstel van onrecht het uitgangspunt zijn, oordeelt een evaluatiecommissie, niet de belangen van musea.

Harmen van Dijk

De zoektocht naar kunst die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de nazi’s is gestolen is stil komen te liggen. Ook wordt er sinds 2007 niet meer actief gezocht naar de Joodse eigenaren of hun erfgenamen. Dat onderzoek moet snel weer op gang komen, vindt de Evaluatiecommissie restitutiebeleid naziroofkunst. Nederland heeft zich er in internationale afspraken toe verplicht.

De aanbeveling staat in een adviesrapport dat maandag is aangeboden aan minister Ingrid van Engelshoven van cultuur. Concreet is er de komende vier jaar 3 miljoen euro nodig voor het Expertisecentrum Restitutie, een onderdeel van het NIOD. Daarmee kan het onderzoek weer worden opgestart, zegt Jacob Kohnstamm, voorzitter van de commissie. “Deskundigen hebben ons verzekerd dat in die termijn de achterstand grotendeels kan worden weggewerkt.” Er is haast geboden, vindt Kohnstamm, want er zijn nu mogelijk nog overlevenden die zo rechtsherstel kunnen krijgen. “Het heeft zeker zin om weer onderzoek te gaan doen omdat er sinds 2007 veel nieuwe technieken zijn uitgevonden, archieven ontsloten en gedigitaliseerd, en historisch onderzoek is gedaan.” Er is dus een gerede kans dat daardoor gestolen kunst teruggegeven kan worden aan rechthebbenden.

‘Dure morele plicht’

De evaluatiecommissie werd ingesteld door de Raad voor Cultuur en onderzocht de geschiedenis van het restitutiebeleid. Na de Tweede Wereldoorlog is veel kunst die tijdens de bezetting geroofd was, door de geallieerden terugbezorgd in Nederland, op voorwaarde dat die teruggegeven zou worden. Decennialang was dit een moeizaam proces, er kwam kunst in musea en overheidsgebouwen terecht en er werden zaken geveild. Pas in de jaren negentig werd restitutie serieus aangepakt. Toen ondertekende Nederland de ‘Washington Principles’, een verklaring waarin een land belooft zich in te spannen de rechthebbenden te achterhalen. Het Bureau Herkomst werd opgezet om onderzoek te doen, musea lichtten hun collecties door en rechthebbenden werden aangemoedigd zich te melden.

Er kwam een restitutiecommissie die oordeelde over teruggave. In 2007 werd het Bureau Herkomst opgeheven en sindsdien is de klad gekomen in het onderzoek. Het Expertisecentrum Restitutie, dat sinds 2018 bestaat, moet het nu nieuw leven inblazen. “Als je gestolen waar als overheid terug krijgt, is het een dure morele plicht om alles op alles te zetten om die terug te geven”, zegt Kohnstamm.

Voorwaarden van teruggave

Ondanks de kritiek benadrukt hij dat Nederland tevreden mag zijn over het teruggavebeleid. “We zijn één van de vijf landen die dit zo serieus en systematisch aanpakken en bovendien zijn wij het meest transparant in hoe we het gedaan hebben.” De commissie sprak met vele betrokkenen en deskundigen. Een ander punt van kritiek is dat de voorwaarden van teruggave niet altijd duidelijk zijn. “Wij hebben een nieuw en eenduidig beoordelingskader opgesteld en adviseren de minister om de restitutiecommissie opdracht te geven te beoordelen op grond van dat kader”, zegt Kohnstamm.

Daarin mag nooit een afweging gemaakt worden tussen de belangen van de verzoekers en het belang van een museum. Kunst waarvan aannemelijk is dat die gestolen is, moet altijd terug naar de eigenaar of de erfgenamen. Dat een kunstwerk belangrijk zou kunnen zijn voor een museumcollectie, is geen argument. Herstel van onrecht moet het uitgangspunt van beleid zijn.

'Schilderij met huizen' van Kandinsky hangt in het Stedelijk Museum Amsterdam. Beeld EPA
'Schilderij met huizen' van Kandinsky hangt in het Stedelijk Museum Amsterdam.Beeld EPA

Momenteel loopt er een rechtszaak over een werk van Kandinsky dat in het Stedelijk Museum in Amsterdam hangt. De familie Lewenstein diende een verzoek in tot teruggave, omdat het tot 1940 eigendom was van de familie en volgens hen onvrijwillig verkocht is. De Restitutiecommissie oordeelde in 2018 dat er geen sprake was van roofkunst, maar de familie is het daar niet mee eens. Over deze specifieke zaak doet de commissie geen uitspraak in het rapport. Of het advies met terugwerkende kracht moet worden toegepast op oordelen van de Restitutiecommissie is aan de politiek.

Kil en afstandelijk

De commissie heeft een enquête gehouden onder mensen die een claim hadden op gestolen kunst. Sommigen beoordeelden het contact met de Restitutiecommissie als kil en afstandelijk. Omdat het altijd om zeer emotionele zaken gaat, vindt de evaluatiecommissie dat dit moet verbeteren. De commissie adviseert verder ‘een activistische helpdesk’ in te stellen die informatie gaat geven over het Nederlandse restitutiebeleid, in binnen- en buitenland. Mensen die denken recht te hebben op gestolen kunst kunnen zich daar melden en worden verder geholpen in het soms ingewikkelde proces. De helpdesk kan ook zelf mensen benaderen, als uit onderzoek blijkt dat ze ergens recht op hebben.

Er zal altijd kunst overblijven waarvan de rechtmatige eigenaar waarschijnlijk nooit zal worden gevonden, zegt Kohnstamm. Omdat documentatie ontbreekt en alle mensen die het hadden kunnen weten de oorlog niet hebben overleefd. “Denk na of je deze heirless art zou kunnen onderbrengen in een stichting die gelieerd is aan de Joodse gemeenschap”, zegt Kohnstamm.

Lees ook:

Groot onderzoek naar wat er met objecten uit koloniale collecties moet gebeuren. ‘Nergens doen ze wat wij nu gaan doen’

De komende vier jaar gaan wetenschappers verschillende museumcollecties inventariseren om de herkomst van koloniale objecten te onderzoeken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden