Review

Nederland had kunnen weten hoe sterk de Japanners waren

Het was Rudy Kousbroek, die in 1972 in een paginagroot artikel in Vrij Nederland inging op het grote historische misverstand dat de Japanse soldaten in de Tweede Wereldoorlog niet anders waren dan 'sinistere gele kereltjes die probeerden Azië te veroveren met obsoleet en verouderd oorlogsmaterieel.'

JOOP VAN DEN BERG

Dat was immers in het voormalige Nederlands-Indië de algemene mening geweest bij het grote publiek. ,,Zelfs het gezaghebbende luchtvaarttijdschrift Aviation'', schreef Kousbroek, ,,meende dat de Japanse luchtmacht bestond uit wrakke toestellen, gevlogen door imcompetente piloten.''

Maar de Japanse Mitsubishi-jager ZERO bleek in 1942 het modernste gevechtsvliegtuig ter wereld te zijn. Dat roept meteen de vraag op: waarom was men daarop niet voorbereid, of waarom wist men dat dan niet?

Vanaf 1937 behaalde Japan met groot materieel op het Chinese grondgebied militaire successen. Welke lessen zijn daar destijds uit getrokken? Geen enkele, ben je nu geneigd te zeggen, als je de snelheid ziet waarmee de Japanners Indië hebben veroverd.

In het boek 'A Dutch Spy in China' wordt aangetoond dat het Nederlandse leger in die tijd over een uiterst deskundige spion in China beschikte, die waardevolle rapporten over de gevechtshandelingen van het Japanse leger naar het Knil-hoofdkwartier in Bandung overseinde.

Het was oud-kolonel De Fremery, ooit verbonden aan de militaire staf in Den Haag, die jarenlang in China militair adviseur was geweest van generaal Chiang Kai-shek, en die na zijn ontslag in Shanghai was blijven wonen. Tussen 1937 en 1940 stelde hij meer dan twintig gedetailleerde rapporten over het Japanse leger in China samen. Beter dan wie ook kon hij het hoe en waarom van de Japanse oorlogsmachine onthullen.

Het boek bevat zeventien van die rapporten, uitvoerig ingeleid door de militair-historicus G.Teitler. Een fascinerende uitgave. Ze rekent onverbloemd af met allerlei oordelen en vooroordelen die destijds bestonden over het karakter van het Japanse leger.

Teitler bespreekt onder andere de tweespalt tussen het officierskorps (veelal afkomstig uit adellijke families) en de soldaten (afkomstig uit het gewone volk); de geavanceerde methoden van landingen vanuit zee; de wendbaarheid en effectiviteit van de Japanse lichte tanks (,,ook goed bruikbaar'', volgens De Fremery, ,,in Javaanse sawahgebieden''); en de wijze waarop de pers aan het front moest worden afgeschermd (toen al).

De conclusie is duidelijk: de vooroorlogse publieke opinie dat de Japanse oorlogsmachine het moest afleggen tegen het 'westerse vernuft', berustte, schrijft Teitler, op wishful thinking.

Opmerkelijk is ook dat De Fremery betoogde dat de Japanners 'totaal incompetent' bleken te zijn als kolonisatoren. In de bezette gebieden werden de Chinezen beschouwd als Untermenschen -een opvatting waarvoor men later de rekening kreeg gepresenteerd in de vorm van toenemende verzetsdaden van de burgerij. Deze instelling heeft destijds ook in het bezette Nederlands-Indië een rol van betekenis gespeeld.

Ik noemde maar een paar conclusies van de Nederlandse spion in China die het boek zo waardevol maken. Je vraagt je in gemoede af waarom de verdediging van Nederlands-Indië destijds zo slecht georganiseerd was. De rapporten van De Fremery waren toch duidelijk?

Nu moet gezegd worden dat Franse en Britse spionnen in hun rapporten naar Parijs en Londen een minder hoge pet op hadden van de stootkracht van het Japanse leger, maar het Knil in Indië werd toch op zijn wenken bediend door de oud-kolonel.

De introductie van de historicus Teitler is het meest interessante deel van het boek, want de gedetailleerde verslagen van de gevechtshandelingen in -voor de gewone lezer- onbekende gebieden zullen weinig belangstelling wekken. Maar als onderdeel van de grote geschiedschrijving van de oorlog in Zuidoost-Azië is het boek (gelijktijdig in Leiden, Boston,en Keulen verschenen) van eminent belang.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden