Recensie

Nazidochter in Mandela’s land

Marianne Thamm. Beeld Fiona MacPherson

Volgens de Zuid-Afrikaanse schrijfster Marianne Thamm lijkt het wegkijken van haar vader tijdens Kristallnacht op haar eigen acceptatie van de armoede van zwarten.

Hoe word je wie je bent? In hoeverre bepalen je genen en je naaste omgeving je identiteit en de waarden waarvoor je staat? Wat als je opgroeit in een totalitaire of racistische samenleving? Welke richting wijst je morele kompas dan? Het zijn lastige en ook benauwende vragen, tot heldere en eenduidige antwoorden leiden ze zelden of nooit. Wel tot nog lastiger kwesties. Draag ik verantwoordelijkheid voor de daden van mijn voorgeslacht? Hoeveel warme gevoelens kan ik me permitteren jegens ouders die schuldig zijn aan andermans leed?

In ‘De ondraaglijke blankheid van het bestaan’ zoekt de prominente Zuid-Afrikaanse journaliste en anti-apartheidsactiviste Marianne Thamm antwoorden op bovenstaande vragen door zich te verdiepen in het eigen levensverhaal. Dat doet ze op een manier waarom ze in haar geboorteland al sinds lang bekendstaat. Ze gaat compromisloos op de waarheid af.

Marianne’s moeder Barbara was een ongeletterde Portugese, afkomstig uit een communistisch nest, vader Georg een nazisoldaat die tijdens de slag om Arnhem, in de herfst van 1944, door de Britten krijgsgevangen werd gemaakt. Na de oorlog kwamen de twee elkaar in Engeland tegen. Met behulp van een Portugees-Duits woordenboek vroeg Georg zijn geliefde ten huwelijk. In 1963 emigreerde het stel, inmiddels twee kinderen rijker, naar Zuid-Afrika. Marianne en haar broer Albert groeiden er op in de hoogtijdagen van het apartheidsregime.

In deze autoritaire en repressieve samenleving dreigde de jonge Marianne bekneld te raken in de kant-en-klare pasvorm van ‘witte vrouw uit de middenklasse’. Dat etiket zinde haar niet, integendeel, alles wat naar regels en conventies zweemde wierp ze ver van zich af. Als kind weigerde ze al om meisjeskleren te dragen, met meisjesspeelgoed te spelen en haar haar lang te dragen. Haar vader werd het voornaamste mikpunt van haar verzet. Toen het in bruin papier gekafte boek dat zo onschuldig in de kast stond Hitlers ‘Mein Kampf’ bleek te zijn, ontbrandde het conflict tussen haar en Georg in alle hevigheid. Ze confronteerde hem met de vraag hoe hij als 14-jarige de Kristallnacht had beleefd. “Ik was gewoon een jongen op een fiets”, luidde zijn ontwijkende reactie. Nog jarenlang zou Marianne om dit onderwerp heen blijven draaien, “zoals je met een tong keer op keer langs een afgebroken tand gaat. Ik had gehoopt zodoende een manier te vinden om mijn vader te ‘repareren’. En als ik hem in orde kon maken, kon ik mezelf misschien ook herstellen.”

Het conflict met de vader werd een worsteling met een identiteit die ze ongevraagd meegekregen had. Durfde ze van haar vader te houden? Hield ze nog van zichzelf? Toen ze haar vader aan het einde van zijn leven vergezelde naar het ziekenhuis waar hij een medisch onderzoek moest ondergaan, onderdrukte ze haar telkens weer oplevende medelijden. “Samen keken we naar een computerscherm waarop de grillige, kloppende, zwart-witte vlek een zwak morsesignaal uitzond. Dit was dezelfde spier die gelijkmatiger had geklopt toen hij als tienjarige jongen in zijn Hitlerjugenduniform de eed had afgelegd: ‘…de redder van ons vaderland, Adolf Hitler. Ik ben bereid en gereed mijn leven voor hem op te offeren...’” Dit ‘oud, fibrillerend nazihart’ was ‘ook het hart dat sneller was gaan kloppen op de avond dat ik was verwekt’.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Marianne Thamm De ondraaglijke blankheid van het bestaan. Een bewoge leven in het land van Mandela Vert. Ronnie Boley. Nieuw Amsterdam; 351 blz. €22,99 Beeld -

Moeder Barbara daarentegen belichaamde gedurende Marianne’s jeugd een warme bron van onwankelbare liefde en aanvaarding. Zelfs toen haar dochter geen bescherming meer nodig had, was ze altijd nog bereid om als een tijgerin voor haar in de bres te springen. Toen ze op haar 58ste een beroerte kreeg en haar spraakvermogen verloor, besefte Marianne, op dat moment halverwege de 20, dat ze ‘al het weldadige licht, alle liefde en alle emotionele voeding’ in een klap was kwijtgeraakt. “De liefde van een Portugese moeder, mijn Portugese moeder, voorzag je van een levenslange voorraad eigendunk. Dankzij Barbara Maria da Palma Fernandes Thamm ben ik de meesteres van mijn universum.”

Tot zover het thuisfront. Daarbuiten woedde de gespleten en door onderdrukking beheerste wereld van de apartheid. Net als het naziverleden van Georg kwam die apartheid in de huiselijke kring nauwelijks ter sprake. De armoede en ellende van zwarte mensen, “ze worden het decor van je leven. Je ziet het niet meer. Of je ziet het nog wel, maar het wordt normaal, het is gewoon zoals het is.” Tot haar ontsteltenis merkte Marianne dat ze reageerde zoals haar vader ten tijde van de Kristallnacht. “Net als Georg in Berlijn was ik in Pretoria alleen maar een kind op een fiets dat het allemaal aanzag.”’

In de loop van deze zoektocht naar antwoorden op de vraag wie haar ouders nu eigenlijk waren, wie en wat zij zelf is en hoe ze zich verhoudt tot de wereld om haar heen, ontvouwen zich nog tal van andere fascinerende thema’s. Thamm weet ze stuk voor stuk te verpakken in onnavolgbare ironie. Ze vertelt ons over haar politieke betrokkenheid, haar liefde voor muziek, haar bewustwording van haar homoseksualiteit, haar ontdekking van de liefde, haar uiteindelijke overgave aan een langdurige relatie, de adoptie van twee zwarte vondelingkinderen. Dat leidt dan weer tot nieuwe vragen. Hoe moeten twee witte lesbische moeders twee zwarte, waarschijnlijk heteroseksuele meisjes klaarstomen voor een maatschappij die nog altijd niet vrij is van racisme? Op dat punt verschijnt Nelson Mandela, de leider die voorging in verzoening, voor haar een lichtend voorbeeld.

‘De ondraaglijke blankheid van het bestaan’ is een belangrijk en urgent boek, vanwege de even persoonlijke als indringende manier waarop het zich bezighoudt met de grote kwesties van de afgelopen halve eeuw, migratie, multiculturaliteit, de daarmee samenhangende identiteitsproblematiek, de roep om vrede en verdraagzaamheid. Abstract, en daarmee dor en droog, wordt het nergens, dankzij Thamms zin voor het concrete en haar bruisende energie en sprankelende humor.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden