Review

Nare jongens, die Hollanders

Vanwege de daaraan gewijde boekenweek bespreekt Arjan Terpstra nieuw verschenen titels over de Nederlandse geschiedenis. Deel 5, slot.

In de hausse aan geschiedenisboeken van dit moment valt op hoe vaak de zachte kant van de geschiedenis aan bod komt. Pacificatie van politieke verschillen, tolerantie jegens andersdenkenden en andere vormen van zachtmoedigheid zetten de toon. Niet gek natuurlijk, in een periode van onzekerheid.

Toch heeft een deel van de titels van deze boekenweek een omgekeerde boodschap: Geschiedenis níet als bemoedigend voorbeeld, maar als waarschuwing. Zij onderstrepen het belang van wat Joost Rosendaal 'de hardnekkige radicale onderstroom' in de Nederlandse geschiedenis noemt.

In zijn vlot geschreven overzichtsboek 'De Nederlandse Revolutie' toont Rosendaal zich bewust van het belang dat de radicale Bataafse periode (eind 18de eeuw) voor het heden zou kunnen hebben. Tóen werd er democratie ingevoerd, toen werden alle burgers gelijk voor de wet verklaard en toen werden kerk en staat voor het eerst gescheiden.

Het vleit de moderne Nederlander dat deze fundamentele veranderingen na hoogstaand politieke debat totstandkwamen, ingeraamd in weloverwogen verlichte programma's. Maar het boek leert dat de periode ook gekenmerkt werd door burgeroorlog en -twist, massale mobilisatie en buitenlandse militaire interventies.

Wat resteert er bij al dat geweld van 'de les die de Nederlandse Revolutie ons leert?', vraagt Rosendaal zich in de uitleiding af. ,,De revolutie maakt duidelijk dat de Nederlandse geschiedenis zacht gezegd niet gladjes is verlopen. De Nederlandse Revolutie laat zien dat allerlei instellingen en beginselen die wij nu als vanzelfsprekend beschouwen, in het geheel niet zo vaststaand zijn.'' Het lot, mislukte intenties, goede en kwade bedoelingen kunnen een grillig spel spelen met een land. ,,Geschiedenis is een hoofdstuk vol ongelukken en blunders'', zei de Engelse historicus A.J.P. Taylor ooit, en zo is het.

Het beeld dat Nederlanders hadden van de typische Nederlander was altijd opgebouwd uit deugden, uiteraard. De Nederlander is tolerant en nuchter, spaarzaam en nijver, dapper als het moet en boven alles vrijheidslievend. Dit begint al bij de oudste geschiedenis van het land, Tacitus' betoog over de Bataafse Opstand. (Deel 1 van een aardige tijdschriftenreeks, 'De 25 dagen van Nederland', van uitgeverij Waanders, heeft de Bataafse mythe tot onderwerp en Geert Mak als auteur.)

Dat met wat minder goede wil een ander beeld mogelijk is, bewijst Rosendaals boek, maar ook de herdruk van Henk van Nierops zeer aan te raden monografie 'Verraad in het Noorderkwartier - Oorlog, terreur en recht in de Nederlandse Opstand'. Lang stond de vroege fase van de Opstand tegen Spanje in een geur van heiligheid. Daar vochten de onderdrukte Nederlanders voor hun oude vrijheden en het belijden van een afwijkende religie!

Van Nierop laat zien wat die opstand óók was: een vuile, harde burgeroorlog waarin nobele motieven met een vergrootglas te zoeken waren, om van medemenselijkheid maar te zwijgen. Lees bijvoorbeeld mee met het verslag van broeder Wouter Jacobsz, die de desolate omgeving van Haarlem doorkruist na het maandenlange beleg van de stad van 1572-73. ,,Ik zag ook onderweg, tussen de kadavers van beesten, een naakt mens op het midden van de weg liggen. Deze was geheel door de zon verdord, vrijwel geplet, zodat een fatsoenlijk mens moest schrikken als hij dit zag. En het verbazingwekkend dat er niemand gevonden werd die dit lijk weg wilde halen. Het bleef daar liggen als de resten van een beest.''

Ook dat is onze geschiedenis, die door verheerlijkende vertellingen al te vaak aan het oog wordt onttrokken. Nederlanders als beulen, heethoofden, oorlogshitsers en opportunistische klootzakken: we staan er niet beter of slechter voor dan andere mensen op de planeet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden