null Beeld
Beeld

PoëzieJanita Monna

Nagelaten werk Lucebert biedt zicht op ‘de volle afgrond van de zonde’

In de nalatenschap van Luceberts vrouw werden gedichten gevonden. Genoeg voor een nieuwe, belangwekkende bundel.

Het was een onverwacht cadeau voor schrijver Graa Boomsma, die werkt aan een biografie van Vijftiger Bert Schierbeek. Een jaar geleden ongeveer kreeg hij een mail van Schierbeeks zoon. Die was bij het opruimen van zijn atelier gestuit op een pak papier met daarin ­ongepubliceerd werk – gedichten en tekeningen – van Lucebert. Dat die stapel bij de zoon van Bert Schierbeek lag, was minder vreemd dan het lijkt: de ‘Keizer der Vijftigers’ was sinds 1948 bevriend met Bert Schierbeek en woonde vanaf 1950 een tijdje bij hem en zijn vrouw Frieda Koch in huis. Frieda werd Luceberts muze, ze kregen een relatie. Maar toen die in 1952 strandde en Lucebert het huis verliet, bleven de gedichten achter.

Was dat al een ontdekking van jewelste – en deden de gedichten, geschreven tussen 1949 en 1951, Boomsma al van ‘de ene in de andere verbazing vallen’ – er bleek nog meer onbekend werk: in twee schriften, die zich bevonden in de nalatenschap van Luceberts vrouw, Tony Swaanswijk. Genoeg voor een hele bundel: vaarwel, achtergelaten gedichten.

En daarin is, op vele plekken, de Lucebert van ‘School der Poëzie’ te herkennen, de ‘omroeper van oproer’, die snakte naar een poëzie waarin ruimte was voor het volledig leven, ook voor ‘het riool’. De dichter die vond dat schoonheid de mensen niet meer troostte, schreef rond diezelfde tijd ook het titelgedicht van deze bundel, ‘vaarwel’: ‘zonderling rauw en etterblauw stijgt der rijmen mijnploeg/ in de liftkooien van wanhoop achterelkaar achterelkaar achterelkaar’.

Onwillekeurig dringt zich nu en dan Luceberts oorlogsverleden op

In de zo herkenbare, razende, uit de grammatica brekende regels, met klank en ritme als stuwende kracht, biedt dit nagelaten werk zicht op ‘de volle afgrond van de zonde’. Een duisternis – onwillekeurig dringt zich nu en dan Luceberts oorlogsverleden op – die evengoed wordt afgewisseld met lyrisch tintelende regels, die de zintuigen op scherp stellen: ‘een vis kwam vliegen in mijn stille huid/ en reeg de zaden vreugde gouden zon/ de liefste die mij zilver zag zo rond’. Zoals ook de vurige en zoekende liefdesgedichten, vaak opgedragen aan f.d., Frieda Koch, dat doen.

Vaarwel is ook gul met Luceberts beeldend werk en bevat tekeningen uit de vroege periode. De waarheid, zingt de dichter/schilder, is ‘vol liefde lippen honger en pijn’. Het is voelbaar in deze achtergelaten gedichten.

op vele plaatsen kan ik verwaaid wonen
want verdwaald is de waarheid en
verdwaasd is de waarheid
zo kan ik dorst drinken zingen en zijn
een stem voor vele stemmen
gezaaid aan de lange wind geschonken
in toevallig afgevallen vruchten
de lichten ontsteek ik
van schrik sprekend liefde pijn en honger
van vochtige honden snuffelend aan sluiers
van stoffige loosheid van verjaarde kwalen
de vlammende vrienden in de avond
de vlammende vrouwen in de ochtend
de stemmen ontsteek ik
op vele plaatsen kan ik wonen
droog en vloeibaar is mijn vogel
zwart en helder zijn mijn krachten
en mijn dagen holle vaten
waartegen de marmeren storm slaat
haat is mijn anker
bloedend in de smeltende wolken
wonen de alwetende ogen
die in vele wonden wonen
drinken jenever en azijn
verdwaasde dwaling is de waarheid
vol liefde lippen honger en pijn is de waarheid
vogels vliegende halmen op de ogen
denk de grote telefoongeschiedenis
ik ben weg
uw hart is van bont
blauwhondenpak
een klein monument van mooi lijden

Lucebert

null Beeld
Beeld

Lucebert
vaarwel. achtergelaten gedichten
Bezorgd door Graa Boomsma
De Bezige Bij; 100 blz. € 24,99

Janita Monna (1971) is journalist en recensent. Ze was redacteur bij Poetry International en nam het initiatief voor de jaarlijkse Gedichtendag. Voor Trouw schrijft ze over poëzie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden