Boekrecensie

‘Nacht in Tsjernobyl’ beschrijft de grootste kernramp ooit, door de ogen van tientallen betrokkenen

De verlaten kermis in het geëvacueerde Pripjat, nabij de ontplofte centrale. Beeld Hollandse Hoogt

33 jaar na ‘Tsjernobyl’ schrijft een Britse journalist een boek waarin tegenstanders van kernenergie hun gelijk op iedere pagina bevestigd zien.

‘Ramp remt bouwen kerncentrales’ kopte dagblad Trouw op woensdag 30 april 1986 op de voorpagina. De Tweede Kamer was geschrokken van het zware ongeluk in een reactor in Tsjernobyl in het westen van de toenmalige Sovjet-Unie, een paar dagen eerder. Het CDA, de grootste regeringspartij en net als coalitiegenoot VVD een warm voorstander van kernenergie, hield er rekening mee dat de bouw van nieuwe kerncentrales in Nederland zou moeten worden uitgesteld. De christen-democraten dachten aan een termijn van zeker een jaar.

We zijn nu bijna 33 jaar verder, en er is geen enkele kerncentrale bij gekomen. VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff hield eind vorig jaar wel een pleidooi voor uitbreiding, want anders halen we de klimaatdoelstellingen niet, maar er is geen politieke meerderheid of maatschappelijk draagvlak voor te vinden. Zo ver reikt de invloed van de kernramp in Tsjernobyl.

In een beklemmend en overrompelend boek beschrijft de Britse journalist Adam Higginbotham tot in detail wat er in die nacht van vrijdag 25 op zaterdag 26 april 1986 gebeurde in reactor 4 van de kerncentrale op het grondgebied van het huidige Oekraïne. Hij legt ook uit wat de oorzaken en gevolgen waren en wat de gevaren van kernenergie zijn, en laat ook perfect de politieke context zien in de Sovjet-Unie, die vijf jaar later uit elkaar zou spatten.

Apetrots

Higginbotham maakt de lezer vertrouwd met de mensen die destijds werkten in de kerncentrale of die er toezicht op hielden: de ingenieurs, de directeur, de wetenschappers, de mensen die de panelen bedienden. Ze woonden met hun gezinnen in een speciaal opgetrokken en voor de buitenwereld afgesloten stad, Pripjat, met comfortabele huizen en veel voorzieningen waar de gewone Sovjetburgers hun vingers bij af konden likken. De werknemers waren apetrots op ‘hun’ kerncentrale, het toonbeeld van moderne technologie - waar het communisme allemaal wel niet toe in staat was!

In de laatste week van april 1986 zou er een test uitgevoerd worden, overdag, zo was de planning, want dan waren er voldoende mensen in de centrale. Door onvoorziene omstandigheden moest ze worden uitgesteld tot de nachtelijke uren. De avond- en nachtploeg waren daarop totaal niet voorbereid, maar moesten toch aan de bak. Vanaf dat moment was de wet van Murphy van kracht en gingen onervarenheid, ondeskundigheid, stress, vermoeidheid en slaaptekort een rol spelen. De hoofdingenieur reactorbesturing maakte even na 1 uur ’s nachts de beslissende bedieningsfout: hij legde het vermogen vrijwel helemaal stil, waardoor er een kettingreactie ontstond die niet meer te stoppen was. De reactor glipte hem uit handen, schrijft Higginbotham, en begon zichzelf te vernietigen. Er ontstond een ontploffing waardoor het dak van reactor 4 werd weggeslagen en er een radioactieve wolk ontsnapte. Het zijn angstaanjagende passages, ze lezen bijna als een thriller.

De reactie van de autoriteiten was traag en helemaal verkeerd. In eerste instantie werden alleen de bewoners in een kleine straal rond de kerncentrale geëvacueerd. Slechts voor enkele dagen, kregen ze te horen. Maar dat zou veel langer duren, en omdat ook het besmette gebied bijna met het uur groter werd, steeg ook het aantal mensen dat huis en haard moest verlaten.

De controlekamer van de ontplofte derde reactor. Beeld REUTERS

Kanonnenvlees

Bij de bestrijding van de ramp in en rond de reactor werd eveneens fout op fout gestapeld. Reddingwerkers, liquidators genoemd, liepen veel te hoge doses radioactiviteit op; Higginbotham noemt ze cynisch ‘kanonnenvlees’. Ze moesten soms met hun blote handen besmet puin ruimen.

De buitenwereld kreeg aanvankelijk helemaal niets te horen. Pas nadat een Zweeds station op meer dan duizend kilometer afstand van Tsjernobyl een verontrustende hoeveelheid radioactiviteit had gemeten, maakte de Sovjet-Unie bekend dat er een ongeluk in de kerncentrale was gebeurd. Dat was op 29 april: vandaar het bericht in Trouw van een dag later.

Maar de Sovjets gaven lang niet alle informatie prijs. Dat had alles te maken met een machtsstrijd in het Kremlin. Michael Gorbatsjov was een jaar eerder aan de macht gekomen en beloofde glasnost en perestrojka, openheid en hervormingen. Maar hij had in het Politbureau nog te maken met communisten van de oude snit die van openheid niets wilden weten. Incidenten in kerncentrales waren er in de Sovjet-Unie al eerder geweest, maar die waren altijd keurig onder het tapijt geveegd. Terwijl het kernongeval in het Amerikaanse Harrisburg in 1979 juist brede aandacht kreeg in de Sovjetpers en werd toegeschreven aan het kapitalistische systeem.

Einde Sovjet-Unie

Uiteindelijk wist Gorbatsjov het pleit in zijn voordeel te beslechten. Moskou schakelde internationale organisaties als het Atoomagentschap in Wenen in en liet deskundigen uit het buitenland toe die onderzoek in Tsjernobyl mochten doen. Pas na geruime tijd kreeg de Sovjetbevolking te horen wat er precies was gebeurd. Ze voelde zich misleid, aldus Higginbotham, “niet alleen over het ongeluk en de gevolgen ervan, maar ook over de ideologie en identiteit waarop hun samenleving stoelde”. In die zin droeg ‘Tsjernobyl’ bij aan de ineenstorting van de Sovjet-Unie. Ook financieel was het drama niet te dragen: volgens een schatting bedroegen de totale kosten van de ramp ruim 128 miljard dollar, net zoveel als het jaarbudget van de Sovjetdefensie.

Tijdens rechtszaken probeerde het openbaar ministerie de schuld in de schoenen te schuiven van werknemers van de kerncentrale. Maar al snel werd duidelijk dat in het ontwerp ernstige fouten zaten. Met de veiligheid was een loopje genomen, snelheid stond bij de bouw voorop. Volgens een rapport van het Atoomagentschap lagen de primaire oorzaken van de grootste kernramp ooit juist bij dat ontwerp, en niet bij de mannen in de controlekamer.

Bij het ongeluk zijn officieel 31 mensen om het leven gekomen. Maar daarnaast is er nog een onbekend aantal slachtoffers gevallen als gevolg van straling, tot jaren en jaren later. Grote gebieden zijn nog steeds onbewoonbaar. Wilde zwijnen, afgeschoten in de bossen van Tsjechië, blijken nog radioactiviteit te bevatten. Volgens deskundigen zal de werkelijke schade van de ramp nooit precies in kaart gebracht kunnen worden.

Schoon alternatief

Voor zijn boek heeft Adam Higginbotham tientallen, zo niet honderden mensen geïnterviewd: betrokkenen, bewoners, deskundigen. Hij heeft talloze archieven geraadpleegd. De auteur weet al die informatie in een kleine vijfhonderd pagina’s helder en inzichtelijk weer te geven; Catalien en Willem van Paassen hebben de Engelse tekst uitstekend vertaald.

Prettig aan dit boek is dat Higginbotham de feiten voor zich laat spreken, hij laat het opgeheven vingertje achterwege. Tegenstanders van kernenergie kunnen desalniettemin elke bladzijde aanhalen om zich in hun gelijk bevestigd te zien: kijk eens wat voor gevaren en rampzalige gevolgen er allemaal zijn. Maar voorstanders kunnen voor anker gaan bij het slot, waar de auteur op een rij zet wat de consequenties zijn van het gebruik van fossiele brandstoffen: een ‘verwoestende’ klimaatverandering, en miljoenen doden als gevolg van luchtverontreiniging. Kernenergie is een schoon alternatief, maar ja, tot elke prijs?

Oordeel: beklemmend en overrompelend boek.

Adam Higginbotham
Nacht in Tsjernobyl. Geschiedenis van de grootste nucleaire ramp ooit Vert. Catalien en Willem van Paassen Ambo/ Anthos; 480 blz. € 29,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden