Super Mario World, dat in 1990 verscheen op de Super Nintendo.

Games

Na vijftig jaar staan Super Mario en Pac-Man nu in het museum in Groningen

Super Mario World, dat in 1990 verscheen op de Super Nintendo.Beeld Trouw

Pilletjes happen achter een originele pac-man machine? Of vrij rondlopen door levensechte werelden? Alle generaties gamers komen aan hun trekken op de Game On tentoonstelling in het Forum in Groningen.

Cas van Vliet

Twee witte staafjes kaatsen een vierkantje over en weer op een zwart scherm. De staafjes zijn tennis­rackets, het vierkantje de bal. Pong was misschien niet de allereerste, maar zeker wel de bekendste vroege videogame. De tentoonstelling Game On in het Forum Groningen laat zien hoeveel er sindsdien is veranderd.

Game-historicus Arjan Terpstra stelde de tentoonstelling samen en wijst de juweeltjes aan. Beginnend met een ander spel met springende stipjes en streepjes in zwart-en-wit: Computer Space, het allereerste commerciële computerspel waarmee het grote publiek vijftig jaar geleden in aanraking kwam. “Voor die tijd waren games voorbehouden aan wetenschappers die bij grote bedrijven en instanties werkten.”

Pac-Man Beeld Bandai Namco Entertainment
Pac-ManBeeld Bandai Namco Entertainment

Dat is nu wel anders. Wereldwijd gamen naar schatting ruim 3 miljard mensen. In 2021 zet de game-industrie zo’n 175 miljard dollar om. De meesten spelen op de smartphone. Een groot verschil met de joekels van kasten in de speelhallen van vroeger.

Meekijken

De speelhallen waar die Arcadekasten stonden werden in de jaren tachtig een geliefde ontmoetingsplek voor jongeren met veel vrije tijd en een paar guldens in hun broekzak. Een muntje in de machine gooien en dan eindeloos spelen. Als het geld op was kon je altijd nog meekijken met vrienden.

In het begin waren het vooral mannen achter de speelkasten. Tot Pac-Man in 1980 op de markt verscheen. Het gele happertje dat zich tijdens een oneindige achtervolging door een doolhof vol spookjes tegoed doet aan koekjes, pillen en kersjes werd speciaal ontworpen om vrouwen naar de speelhal te trekken.

Vrolijke kleuren en een vriendelijke uitstraling bleken een succesformule voor de nieuwe doelgroep. Al snel werd duidelijk dat vrouwen het spelletje een stuk beter beheersten dan mannen. Het zorgde voor emancipatie in de speelhal.

Terpstra loopt langs een andere iconische Arcadekast, een jaar ouder dan Pac-Man. Hier debuteerden een boze gorilla en een kleine loodgieter: Donkey Kong en Super Mario. De speler beklimt als Mario een wolkenkrabber waar Kong Mario’s vriendin gevangen houdt. Ondertussen rolt de aap houten tonnen naar beneden waar Mario overheen moet springen.

Hoe flinterdun het verhaal van de ontvoerde vriendin ook is, destijds was het revolutionair. Veel oudere spellen hadden wel een concept – zoals ‘schiet op de aliens’ of ‘race naar de finish’ – maar geen narratief.

Terpstra: “De driehoeksverhouding tussen aap, princes en Mario, die destijds jumpman heette, staat hier centraal. De aap die zo koppig is dat hij donkey wordt genoemd.” Hij kijkt naar het beeldscherm. “Deze kleuren zijn bedoeld om zo veel mogelijk contrast te geven op een scherm met 16-pixels. Primair blauw, rood, en zwarte pixel voor de snor.”

Donkey Kong Beeld TR Beeld
Donkey KongBeeld TR Beeld

Donkey Kong was zo’n groot succes dat fabrikant Nintendo besloot het spel van de Arcadekast naar de handpalmen van spelers te brengen. De Game & Watch was een van de eerste draagbare spelcomputers en geldt als voorloper van de in de jaren negentig superpopulaire Game Boy.

Nintendo had nog een grote klapper. In 1985 verscheen het Nintendo Entertainment System (NES). NES was een spelconsole voor thuis, die werd verkocht samen met het spel Super Mario Bros. De besnorde loodgieter uit Donkey Kong kreeg de hoofdrol in wat de meest verkochte spelreeks aller tijden zou worden.

Een paar jaar later was de exodus van de games uit de speelhallen compleet met de opkomst van de personal computer. Zo’n uit de kluiten gewassen kast op het bureau was handig om de administratie te doen en brieven op te tikken, maar ook om aliens overhoop te knallen met een dubbelloopse geweer tijdens een potje Quake of DOOM.

Gedeelde speelruimte

Natuurlijk speelden veel jongeren het liefst met (of tegen) vrienden. LAN-parties waren het plotseling helemaal. De afkorting staat voor ‘Local Area Network’. Computers werden via kabels aan elkaar verbonden en veranderen zo in een gedeelde speelruimte. Zo maakte je je eigen kleine internet.

Dus ging je als jongere wekelijks met vader en moeders computer onder de arm naar het buurthuis om complete veldslagen uit te vechten met vrienden. Schouder aan schouder voor een grote tafel gevuld met monitors, zakken chips en flessen cola. Ouders hadden soms moeite met al dat geweld, maar voor hun kroost was het niet meer dan online tikkertje spelen. Want als je ‘dood’ bent, begin je gewoon weer opnieuw.

De komst van het échte internet bracht nog meer mogelijkheden. Veel gedoe was het wel: inbellen via de telefoon en na het kenmerkende gepiep en gekraak van het modem bidden dat je broer niet met zijn vriendin belde, want dan werd de verbinding verbroken. Of onverwacht geconfronteerd worden met torenhoge telefoonrekeningen. Dat je na een avondje online knallen wakker werd met een rekening van 600 gulden.

In het nieuwe millennium nam online gamen een hoge vlucht met RuneScape, World of Warcraft en andere ‘Massive Multiplayer Online Roleplaying Games’ (MMORG’s). Ineens kon de pukkelige tiener op het zolderkamertje een ridder of tovenaar zijn in een gigantische online wereld vol draken en trollen. Eenzaamheid was er niet bij: deze online werelden werden bevolkt door talloze mede-gamers van over de hele wereld.

Spelers waren niet meer gebonden aan een voorgeprogrammeerde verhaallijn, maar bepaalden zelf hoe hun avontuur verliep. De keuzes en mogelijkheden waren oneindig. Fabrikanten maakten hier doortrapt gebruik van door spelers per maand te laten betalen voor volledige toegang tot hun online koninkrijk. Prijzen liepen op tot ruim 20 euro per maand.

Ondertussen zaten Nederlandse spelontwikkelaars niet stil. In 2004 zette de Nederlandse studio Guerrilla Games ons land wereldwijd op de kaart met Killzone. Zoals de naam doet vermoeden, gaat het er hard aan toe in deze game, die zich afspeelt in een oorlog tussen twee intergalactische grootmachten.

Vrouwelijke jager

Dertien jaar later overtrof de studio zichzelf met de kaskraker Horizon Zero Dawn. Meer dan 10 miljoen exemplaren gingen over de toonbank. In het spel bestuur je een jonge, vrouwelijke jager die haar weg moet vinden in een wereld vol prachtige natuur, maar ook bevolkt door bloeddorstige robot-dinosauriërs. Gewapend met een speer en pijl-en-boog ga je ze te lijf. Visueel ziet het er levensecht uit, vergelijkbaar met een film waarin je zelf de hoofdpersoon speelt.

 Aloy, in Horizon Zero Dawn. Beeld AP
Aloy, in Horizon Zero Dawn.Beeld AP

Volgend jaar verschijnt het vervolg, Horizon Forbidden West. Dat belooft nog een stukje grootser te worden dan het origineel. Als je ziet hoe vrij de speler zich beweegt in die gedetailleerde wereld met een uitgedachte verhaallijn, lijkt het abstracte tennis van Pong lichtjaren geleden.

Game On is t/m 6 maart te bezoeken in het Forum in Groningen.

Lees ook:

Hoe Pac-Man vrouwen de speelhal in lokte

Het was veertig jaar geleden liefde op het eerste gezicht voor veel vrouwen die het kleine gele poppetje zagen. Geen wonder dus dat de inmiddels middelbare Pac-Man nog altijd wereldberoemd is.

De geheime formule achter de snor

In 1985 kwam het eerste Super Mariospel uit, en nu, 36 jaar later, is de loodgieter met de rode pet en blauwe overall nog even geliefd. Wat is zijn geheim?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden