Hertaling

Na 75 jaar is De kleine prins eindelijk toegankelijk voor kinderen

Illustratie uit ‘De Kleine Prins’.

Van een afstandje lijkt ‘De kleine prins’ een eenvoudig sprookje, maar het is een volwassen verhaal met diepe, universele waarden. Schrijfster Tiny Fisscher en illustrator Mark Janssen bewerkten het voor jonge lezers. ‘Nu kunnen nieuwe generaties kinderen zich in het boek verliezen.’

In het Hawaïaans heet hij Ke Keiki Ali‘i Li‘ili‘i, in het Swahili Bwana mdogo mwerevu en in het Sylt-Fries Di Litj Prins. We hebben het natuurlijk over ‘Le petit prince’, oftewel ‘De kleine prins’, na de Bijbel het meest vertaalde boek ter wereld. Het verhaal over het eenzame jongetje dat diverse planeten afstruint op zoek naar vriendschap is verkrijgbaar in maar liefst 398 talen en dialecten. De Franse schrijver Antoine de Saint-Exupéry publiceerde het in 1943, tegelijk in het Frans en het Engels. Wereldwijd zijn er inmiddels pakweg tweehonderd miljoen exemplaren verkocht.

“Gelukkig hoorde ik dat allemaal pas achteraf, anders had ik het misschien niet aangedurfd”, zegt de Nederlandse schrijfster Tiny Fisscher (61). Samen met illustrator Mark Janssen (45) heeft ze zojuist een nieuwe Nederlandse editie van ‘De kleine prins’ gepubliceerd. Geen letterlijke vertaling, want die bestond al, maar een hertaling: een vereenvoudigde versie, bedoeld voor kinderen vanaf een jaar of zeven.

Het project was Fisschers eigen initiatief. Zodra de rechten van het boek vrijkwamen, drie jaar geleden, ging ze aan de slag. Ze had ‘Le petit prince’ ooit als veertienjarige gelezen voor haar Franse lijst. Destijds maakte het verhaal al grote indruk op haar, nu kreeg ze opnieuw kippenvel. “Het boek schreeuwde me toe”, vertelt ze. “Ik móest er iets mee.”

Overal kreeg ze afwijzingen

Uitgevers stonden niet te springen. Fisscher oogstte overal afwijzingen. Het was te riskant om de originele tekst van zo’n beroemd boek te veranderen, kreeg ze te horen. Er klonken woorden als ‘taboe’ en ‘heiligschennis’. Pas na een paar jaar vond Fisscher een ingang: uitgeverij Volt zag wél iets in haar plan. De schrijfster trok haar half voltooide tekst uit de la en maakte het werk in een mum van tijd af.

Achteraf vindt ze het ‘best dapper’ van zichzelf dat ze alle tegenwerking heeft getrotseerd en haar eigen gevoel is blijven volgen. En als er straks een criticus opstaat die haar aanpak te brutaal vindt, dan heeft ze haar antwoord al klaar. “Lieve schat, zeg ik dan, voor jou is er altijd nog het origineel, dus waar maak je je druk om?”

Beeld De Kleine Prins

Hertalingen zijn onmisbaar wanneer je oude literaire meesterwerken wilt behoeden voor de vergetelheid, meent Fisscher. “Als niemand ooit ‘Van den vos Reynaerde’ had hertaald, hadden we het nu niet meer kunnen lezen. Dat dreigt met veel klassiekers te gebeuren. Puristen houden vol dat het publiek die oude boeken nog prima begrijpt, maar dat is gewoon niet waar. Neem ‘Oliver Twist’, dat ik nu aan het hertalen ben. Dickens schrijft prachtig, maar kinderen komen er niet doorheen. Als je zo’n mooi verhaal levend wilt houden, zul je het moeten bewerken. Dankzij mijn ‘Kleine prins’ kunnen nieuwe generaties kinderen zich nu in dat boek verliezen en prettig door alle menselijke emoties in het verhaal heenglijden.”

Fisscher heeft al diverse klassiekers door de molen gehaald. In 2016 publiceerde ze een toegankelijker versie van Hector Malots kinderboek ‘Alleen op de wereld’; het werd een bestseller met ruim 25.000 verkochte exemplaren. Vorig jaar bracht ze voor een tienerpubliek ‘Romeo en Julia’ uit, een proza-versie van Shakespeare’s berijmde toneelstuk. Maar ondanks haar eerdere succes blijft de weerstand bestaan. Met ‘Oliver Twist’ stuitte ze opnieuw op veel gesloten deuren. Bij uitgeverij Volt bleek ze gelukkig weer welkom.

Net even toegankelijker

Welbeschouwd is haar aanpak helemaal niet zo schokkend. “Ik blijf dicht bij het oorspronkelijke verhaal”, legt ze uit. “Ik heb ‘De kleine prins’ nét even toegankelijker gemaakt voor kinderen, maar ik ben niet op mijn knieën gegaan.”

Concreet heeft ze een paar moeilijke woorden vereenvoudigd. Van ‘de monarch die een absoluut en algemeen heerser was’ maakte ze ‘een koning die enorm graag de baas speelde, over alles.’ Ze begint het verhaal opzettelijk sprookjesachtig met de zin: “Er was eens een jongetje…”, terwijl Saint-Exupéry nogal verwarrend opent met een oudere verteller die in de ik-vorm iets oprakelt uit zijn kinderjaren. De nieuwe versie heeft dezelfde strekking als het origineel, maar leest makkelijker – en het poëtische gehalte is intact gebleven.

Beeld De Kleine Prins

Fisschers grootste ingreep is dat ze één personage heeft veranderd: van een ‘dronkaard’ die drinkt om te vergeten, maakte ze een ‘slaapkop’. “Naar mijn idee schuurde die dronkaard ”, zegt ze. “De meeste kinderen weten niet hoe het is om dronken te zijn. Ze kennen wel het gevoel ‘ik ga maar snel slapen, dan kan ik de narigheid vergeten en hopelijk is het dan morgen beter’. Dát is hun wereld, vandaar mijn slaapkop.”

Anders dan vaak wordt gedacht heeft Saint-Exupéry ‘De kleine prins’ niet geschreven voor kinderen. Hij had een volwassen publiek op het oog. Later is het werk verworden tot kinderboek door de commerciële inslag van de erven. “De erven hebben het nogal uitgemolken”, zegt Fisscher. “Ze vonden dat er geen letter aan mocht worden veranderd en hebben het zo op de markt geduwd voor kinderen. Terwijl het daar in de oorspronkelijke vorm minder geschikt voor is.”

Alleen op een piepkleine planeet

‘De kleine prins’ kenmerkt zich door zijn bedrieglijke eenvoud. De hoofdpersoon is een jongetje dat helemaal alleen op een piepkleine planeet woont. Zijn enige gezelschap is een nukkige bloem. Op een dag besluit de prins op reis te gaan, op zoek naar vriendschap. Tijdens zijn omzwervingen naar andere planeten ontmoet hij diverse grote mensen; die blijken elk op hun manier gefrustreerd en meelijwekkend te zijn. Zo treft hij een koning die graag de baas speelt, maar geen onderdanen heeft. Hij komt ook een zakenman tegen die obsessief alle sterren uit het heelal verzamelt. Vanwaar die nutteloze ambities, vraagt de kleine prins zich af. Van een beetje liefde en aandacht wordt een mens toch veel gelukkiger?

Op de laatste planeet waar het ventje arriveert, de aarde, ontmoet hij een gestrande piloot, het alter ego van Saint-Exupéry, die zelf ook piloot was. Langzaam groeit er een hechte band tussen de twee, wat hun afscheid des te verdrietiger maakt. Er klinkt een wrange moraal in door: in elke menselijke toenadering, hoe liefdevol en troostrijk ook, ligt het adieu al besloten, al was het maar vanwege de onverbiddelijkheid van de dood.

Lichte toets

Het verhaal zit vol met zulke ‘universele waarden’ of ‘levenslessen’, beaamt illustrator Mark Janssen. “Het boek is zo rijk dat je er telkens iets anders in ontdekt. In elke fase van je leven zul je er nieuwe dingen in zien die op dat moment op jou van toepassing zijn. Voor mij persoonlijk gaat het over vreugde: vreugde in alles wat je doet, ook bij tegenslag. Het kleine prinsje lacht overal en is steeds positief. Als je de vreugde weet te bewaren, wordt het leven een stuk lichter. Vandaar de vrolijke kleuren, de lichte toets en de openheid van mijn illustraties.”

“Wat een leuke nieuwe invalshoek!”, roept Fisscher uit. Zij en Janssen hebben elkaar tot dusver pas één keer ontmoet; hun contact verliep vooral per mail. Tijdens het interview in de tuin van uitgeverij Volt kunnen ze eindelijk wat uitgebreider filosoferen over de vraag wat de tekst voor hen persoonlijk betekent.

“Ik heb veel analyses over het boek gelezen”, zegt Fisscher. “Het meest genoemde thema is contact maken.” Dat sluit mooi aan bij de genoemde vreugde, reageert Janssen verheugd. “Want je kúnt alleen contact maken als je blij bent. Als je verdrietig in een hoekje zit, ga je het contact juist uit de weg.”

Beeld De Kleine Prins

Voor Fisscher gaat het verhaal in de eerste plaats over zelfonderzoek, want via de verschillende personages die de kleine prins ontmoet, komt hij ook zichzelf tegen. “Dat vind ik zo mooi aan de vriendschap die hij met de vos sluit. Hij moet eerst een heel eind bij de vos vandaan gaan zitten en afwachten. Elke dag mag hij een stukje dichterbij komen en op den duur zijn ze bevriend. Dat heeft me zó getroffen. Ik ben van nature heel ongeduldig. Voor ware vriendschap moet je de tijd nemen, heb ik met vallen en opstaan geleerd.”

Verwonderde blik

Er zit ook een spirituele kant aan het verhaal. De kleine prins zegt op de laatste pagina’s dat hij bijna doodgaat. Kort daarna is hij verdwenen. Wat betekent dat? Is hij gestorven? Is hij terug naar zijn planeet? Het blijft een mysterie, dat ook verbonden is met het leven van Saint-Exupéry zelf. Een jaar na het verschijnen van het boek kwam de schrijver om bij een vliegtuigongeluk.

“In zekere zin heeft hij zijn eigen dood voorzien”, zegt Fisscher. “Als je het zo bekijkt, staat de kleine prins misschien voor de ziel. Of voor zoiets als zielsverwantschap. Ik dacht dat ik daar duidelijkheid over moest hebben voor het ik boek kon hertalen, maar het is veel mooier om het mysterie intact te laten.”

Voor tekenaar Janssen bevat het boek nóg een belangrijke les: probeer altijd kind te blijven en behoud de verwonderde blik uit je jonge jaren. “Als je jong bent, besef je nog waar het in het leven om draait. Naarmate we ouder worden, worden we steeds gekker. We gaan dingen najagen die van generlei waarde zijn. Terwijl de belangrijkste zaken gratis verkrijgbaar zijn, als je je er maar voor openstelt.”

Al die diepere wijsheden maken het boek niet onbegrijpelijk voor kinderen, menen de hertaalster en de illustrator. Ze verwachten dat kinderen van een jaar of zeven ‘De kleine prins’ op z’n minst zullen waarderen als een leuk sprookje. “De belangrijkste lessen krijgen ze onbewust vast ook wel mee”, zegt Fisscher, al zullen jonge lezers het moreel-filosofische gehalte niet volledig doorgronden.

Ook voor oudere lezers

Maar dat geldt voor veel volwassen lezers net zozeer, vervolgt Fisscher. Volgens haar is de vereenvoudigde editie daarom voor oudere lezers evengoed een aanwinst. Ze hoopt dat boekhandelaren haar ‘Kleine prins’ in de kast met grotemensenboeken durven plaatsen. “Volwassenen verdienen dit net zo goed als kinderen.”

Het zou een unicum zijn, een geïllustreerd boek in de kast met volwassen boeken. Hoewel, Saint-Exupéry had zijn eerste editie ook geïllustreerd, met zelfgemaakte aquarellen. Die ietwat onbeholpen prenten zijn in de loop der jaren iconisch geworden.

“Ik vond ze in eerste instantie helemaal niet zo mooi”, bekent Janssen. “Harde lijn, afstandelijke krabbeltjes. Pas gaandeweg ben ik met mijn geoefende oog gaan waarderen dat Saint-Exupéry veel open laat voor de verbeelding van de lezer. Maar voor kinderen werkt dat toch minder goed. In mijn tekeningen ben ik daarom sturender, al heb ik wel het mysterie proberen te behouden.”

Het bewerkte boek is geschikt voor jong en oud, vindt ook Janssen. “Het gaat over basisgevoelens die voor iedereen hetzelfde zijn. Als je naar die kleurige tekeningen van mij kijkt, dan krijg je toch een fijn gevoel, of niet? Daar draait het om. Nijntje is ooit gemaakt voor peuters, maar als een volwassene er blij van wordt, dan is het ook mooi. Je hebt kinderen die de Nachtwacht prachtig vinden en niets voelen bij Nijntje. Dus breek af die muren tussen de leeftijden. Dat roep ik al jaren. Ons lichaam wordt ouder, maar onze geest toch niet?”

‘Het wonderbaarlijke verhaal van de kleine prins’, Antoine de Saint-Exupéry. Hertaling: Tiny Fisscher. Illustraties Mark Janssen. Uitgeverij Volt, € 17,50.

Lees ook:

Bart Moeyaert zoekt het donkere, lastige in het kind: ‘Licht verteerbare boeken zijn er al genoeg’

Kinderboekenschrijver Bart Moeyaert oogstte eerder dit jaar de literaire hoofdprijs: de Astrid Lindgren Memorial Award. Een opsteker voor zijn compromisloze werk, waarin veel tussen de regels gebeurt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden