Na 180 jaar beleeft de opera L'Ange du Nisida eindelijk zijn première

Het Royal Opera House en Opera Rara voeren 'L'Ange du Nisida' uit.Beeld Andrea Friedli

Bijna twee eeuwen nadat de opera gecomponeerd werd, ging Donizetti's 'L'Ange du Nisida' in wereldpremière. Tien jaar duurde het om de puzzel van de verscheurde partituurpagina's op te lossen. Musicologisch liefdewerk dat Donizettianen een waardevolle opera teruggaf.

Wat zou Gaetano Donizetti er zelf van hebben gevonden? Naast een hardwerkende en veelschrijvende operacomponist was hij ook een smakelijk chroniqueur van de periode waarin hij leefde en werkte. Hij stuurde levendige verslagen naar het thuisfront als er weer eens een opera van hem in première was gegaan. Vaak vertelde hij in die brieven dan laconiek dat hij alweer een fiasco of flop had afgeleverd, dat zangeres zus of zo zijn muziek had verknoeid of dat de censuur zijn opera om zeep had geholpen. En soms kon hij over een regelrechte triomf berichten.

Maar wat Donizetti zijn vrienden en familie over de ontvangst van 'L'Ange de Nisida' had geschreven, zullen we nooit weten. Die opera uit 1839 ging namelijk vorige week pas in wereldpremière, bijna 180 jaar nadat Donizetti de slotmaat neerpende. Niet in Parijs, Napels of Wenen, de grote operacentra waar Donizetti zo rond 1840 graag gezien was, maar in Londen. Daar ontfermden het Royal Opera House Covent Garden en Opera Rara zich over de 'nieuwe' partituur. Zij leverden er onder leiding van Sir Mark Elder een uitmuntende uitvoering van af.

Donizetti had vast in geuren en kleuren geschreven over de jubelende ontvangst in Londen van de tenoraria in de tweede akte of over het geslaagde kwartet met koor vlak daarvoor. Hij was vast euforisch geweest over de kwaliteiten van zangeres Joyce El-Khoury - de Engel uit de titel - die van haar grote aria in de derde akte een hoogtepunt maakte. En er was meer waarover hij in detail zou hebben geschreven, over het originele slot van de opera bijvoorbeeld. Maar omdat hij dat zelf niet kan, nemen wij de honneurs voor hem waar.

Dirigent Sir Mark Elder

Kwijtgeraakt

Het weinige dat Donizetti wel over L'Ange de Nisida schreef, dateert van 9 mei 1840: "Het Renaissance sloot zijn deuren en ik raak L'Ange du Nisida kwijt, een opera die alleen geschikt was voor dat theater." Op de ochtend van de wereldpremière legt dirigent Sir Mark Elder uit wat Donizetti daar precies mee bedoelde.

"Er waren veel verschillende theaters in Parijs die allemaal hun eigen regels en reglementen hadden. Voor de grote Opéra moest je bijvoorbeeld verplicht een grote balletscène schrijven en was komedie ten strengste verboden, bij de Opéra-Comique waren gesproken dialogen tussen de aria's verplicht, bij weer een ander theater was er een combinatie van vaudeville en muziek voorgeschreven. Het waren privilèges, die nauwkeurig waren omschreven en vastgelegd. Bij overtredingen volgden boetes.

Bij het Théâtre de la Renaissance mocht je komische scènes in de partituur opnemen. Van dit theater kreeg Donizetti de opdracht voor L'Ange de Nisida. Maar toen Donizetti zijn nieuwe opera bijna af had, ging het theater failliet en zat de componist met de een partituur die hij aan geen enkel ander Parijs theater kon slijten. Om een deel van de muziek toch nog te redden, bouwde de pragmaticus Donizetti de partituur om, haalde het komische personage Gaspard eruit en werkte de rol van Sylvia om van coloratuursopraan naar mezzo. Die opera werd uiteindelijk 'La favorite', waar ongeveer de helft van de muziek voor 'L'Ange' naar overgeheveld is.

"Omdat Donizetti weinig tijd had - hij was wel met vier Parijse opera's tegelijk bezig - ging hij niet zachtzinnig te werk. Hij scheurde pagina's uit de oorspronkelijke partituur, verving die door andere, overschreef sommige delen van de tekst en kraste hele muziekpassages door. De verschillende partituurpagina's zwierven vervolgens los van elkaar over de wereld en kwamen in verschillende collecties terecht.

"In de jaren zeventig verdween ook nog eens het enige manuscript dat er van La favorite was. Dat alles maakte dat musicologe Candida Mantica tien jaar lang bezig is geweest om de puzzel van de partituur in de goede volgorde te leggen. Liefdewerk. Het was als het schoonmaken van een fresco. Onder het oppervlak kwamen steeds meer lagen tevoorschijn en werd steeds duidelijker hoe het origineel eruit moest hebben gezien. We hebben nu een partituur die voor bijna honderd procent beantwoord aan de oorspronkelijke L'Ange de Nisida. We hebben de prelude en wat recitatieven opnieuw laten componeren en één cabaletta van Sylvia is onvindbaar, die hebben we moeten vervangen door een vergelijkbaar stuk uit 'Maria di Rohan'."

Sopraan Joyce El-Khoury als Sylvia.Beeld Andrea Friedli

Oorspronkelijke structuur

Mark Elder benadrukt dat ruim zestig procent van de muziek totaal onbekend is en dat de oorspronkelijke structuur en opbouw van L'Ange wat hem betreft veel beter is dan die in La favorite. Elder noemt de eerdere opera bevredigender dan de latere bewerking. Zitten er voor ons, verstokte Donizettianen, verrassingen in de nieuwe partituur?

"Ach, u noemt uzelf Donizettiaan? Wonderful. Bereid u voor op verrassingen. En nee, verwacht geen slotscène waarin de titelheldin met veel virtuositeit sterft. Oh nee. Oké, spoiler: Sylvia gaat wel dood, maar ze doet dat heel verstild, zonder bravoure. Parijzenaars waren niet zo dol op dergelijk vocaal vuurwerk en Donizetti wist dat heel goed. Hij heeft de partij van Sylvia helemaal gemodelleerd naar de jonge sopraan Anna Thillon, toen pas twintig jaar. Breekbaar als een vlinder. Ze zingt op het eind 'Le bonheur m'a tué', haar constitutie is te zwak. Ze fladdert haar dood tegemoet.

"Het is prachtig dat we nu een compleet beeld hebben van de de laatste tien jaar uit Donizetti's carrière. Hoe vaak komt het voor dat we een belangrijk laat werk van een belangrijke componist terugvinden? Dat alleen al maakt deze avond bijzonder en opwindend. Een hoogtepunt in het bestaan van Opera Rara, dat zich al die jaren heeft toegelegd op het beschikbaar maken en uitvoeren van opera's die niemand anders doet. Dit is onze vijfentwintigste onbekende Donizetti-opera. Met ons project rondom Donizetti's 'Les martyrs' hebben we vakkundig aangetoond dat die Franse opera veel beter is dan de latere Italiaanse bewerking 'Poliuto'. Al dacht iedereen daar anders over omdat Maria Callas toevallig ooit die 'Poliuto' in haar repertoire opnam. Dergelijk onbegrip willen we aan de kaak stellen en dat kan alleen door je zo goed mogelijk in te zetten voor de componist en zijn bedoelingen. Musicologisch onderzoek en uitvoeringspraktijk gaan bij ons vaak hand in hand.

"Donizetti's stijl veranderde en floreerde in Parijs. Ja, ik weet dat Berlioz enorm op hem afgaf, maar dat was jalousie de métier. De Italiaan had zo'n beetje een opera-monopolie in Parijs voor zichzelf gecreëerd, met titels van hem in alle theaters, terwijl Parijzenaar Berlioz enorm veel moeite had om zijn werk uitgevoerd te krijgen. Donizetti kon heel complexe scènes componeren waarin recitatieven organisch overgingen via arioso-passages naar volbloed aria's en weer terug. Daarbij wist hij heel interessant voor het orkest te schrijven dat in Parijs groter was dan in de Italiaanse theaters. Zijn orkestpartijen zitten vol levendige kleuren en onverwachte ritmes.

"Je hoort inderdaad weleens dat Donizetti vanwege zijn veelschrijverij en extreme werkdruk niet altijd de kwaliteit kon leveren die hij wilde. Ik geloof niet dat dat waar is. Hij kon soms in vijf dagen iets componeren wat werkelijk briljant was, terwijl een werk waar hij veel langer over deed die kwaliteit niet heeft. In L'Ange de Nisida heeft Donizetti een perfecte mix gevonden tussen het tragische en het komische en hij creëerde en passant een paar heerlijke rollen voor zangers. We hebben hier een komedie met een droevig slot, een verhaal waarin geen van de personages precies alle noodzakelijke informatie over elkaar heeft. Misverstanden, misverstanden - een beetje zoals in Shakespeare's 'As you like it'. "

Uitbundig

De avond na Elders uitleg wordt duidelijk of deze onbekende opera alle moeite van die tienjarige reconstructie waard was. Absoluut. In een vol Royal Opera House werd uitbundig gereageerd op de nieuwe titel. Er waren fragmenten die de ware Donizettiaan herkende als fragmenten uit 'Don Pasquale' of 'Maria Stuarda'. Maar de originaliteit van deze nieuwe opera was overal voelbaar. Naast de schitterende Joyce El-Khoury in de titelrol overtuigde de jonge Koreaanse tenor David Junghoon Kim als Leone. Laurent Naouri intrigeerde als Don Gaspar en Vito Priante was een mooie Don Fernand, koning van Napels. Jevgeni Stavinsky, de monnik die de ban van de paus over de maitresse van de koning uitspreekt, klonk donderend dreigend. De wereld heeft er een prachtige Donizetti-opera bij.

Van de twee voorstellingen in Londen werden opnamen gemaakt. Opera Rara brengt de cd's begin volgend jaar uit.

Lees ook:

Nieuwe opera van Benjamin zit tjokvol naargeestige schoonheid

Welke lessen over liefde en geweld vallen er te leren na het zien van George Benjamins nieuwe opera? In de eerste zinnen van 'Lessons in Love and Violence' staan al wat aanwijzingen.

Opera van sekswerkers pakt vooroordelen aan

Redding? Nee, rechten, dat is wat de cast wil. Na bijna vijf jaar staande ovaties in het Verenigd Koninkrijk komt de deels door sekswerkers zelf geschreven en gespeelde Sex Worker's Opera nu naar Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden