Interview

'Muziek van Mozart heeft unieke geur'

Mozarts 'La clemenza di Tito'. Currentzis en Sellars hebben samen enkele aanpassingen aan de partituur gedaan. Beeld Ruth Walz

Teodor Currentzis dirigeert vanaf vanavond 'La clemenza di Tito' bij De Nationale Opera. De al even flamboyante Peter Sellars regisseert. Mozart is hun held en musiceren doe je staand.

Vertraging. Absoluut geen woord dat past bij de flitsende dirigent Teodor Currentzis, die erom bekendstaat als een bezetene door partituren te racen. Maar op de dag dat een interview met hem eindelijk doorgang zou vinden - eerdere pogingen mislukten - meldt zijn assistente dat het vliegtuig vertraagd is. Of het gesprek verzet kan worden. Dat kan, maar dan is het nu Currentzis zelf die even moet wachten, omdat schrijver dezes een knie-operatie moet ondergaan.

Ruim een week later is de flamboyante maestro alleraardigst als hij de krukken en het infuuspompje van zijn ondervrager ziet. En net als in de wachtkamer bij de dokter komen meteen de sterke verhalen los. Hij vertelt dat hij ooit een dag na een niersteenverwijdering Bruckners 'Negende symfonie' moest dirigeren. Dan gaat dit gesprek ook vast lukken, is de bemoedigende boodschap.

De Grieks-Russische dirigent is in Amsterdam voor Mozarts opera 'La clemenza di Tito' (De clementie van Titus) in een productie van Peter Sellars. De enscenering van beide eigengereide artiesten ging vorige zomer met veel succes in première op het prestigieuze festival in Salzburg, Mozarts geboorteplaats. Voor Currentzis is Mozart een held, van wie hij al veel muziek op intrigerende wijze uitvoerde en vastlegde. In zijn vrije tijd ontwerpt Currentzis parfums, verfijnde geuren die hij op maat maakt voor vrienden. Welk parfum past Mozart?

"Mozart heeft geen parfum nodig", zegt de dirigent. Hij legt lui zijn hoofd op zijn armen op tafel en geeft zwoel een knipoog. Dat laatste, blijkt al snel, is een tic. "Mozart heeft een zeer sterk parfum van zichzelf. De geur en de kleur van zijn muziek is uniek. Hij is een ongelofelijk serieus componist. Zo serieus dat hij heel goed weet wanneer hij dat serieuze even kan loslaten. Het klinkt wellicht cryptisch, maar Mozart creëert met beelden die we allemaal kennen een totaal andere realiteit. Een begrip als 'vrijheid' is abstract, en toch hebben we er allemaal een beeld bij. Een innerlijk gevoel, noem het een geur. Grote kunst kan van deze taal een universeel symbool maken. Mozart kon dat als geen ander.

"Om vorige zomer in Salzburg te zijn was bijzonder. Het Festspielhaus ligt tegenover Mozarts geboortehuis. Niet dat er een soort van mythologische connectie was of zo, maar je voelde zijn aanwezigheid als het ware. We speelden 'La clemenza' in de Felsenreitschule, een mysterieuze combinatie van grot en catacombe, uitgehouwen in een rotswand, waarvan de atmosfeer in hoge mate bijdroeg aan klank en het beeld van het geheel."

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Teodor Currentzis Beeld ALEXANDRA_MURAVEVA

Knippende vingers

Een half uur eerder is Currentzis met zijn Russische orkest musicAeterna in hele andere catacomben, die van de Nationale Opera & Ballet, nog minutieus aan de strenge vorm van Mozarts 'Adagio en Fuga in c-klein' aan het slijpen. Met knippende vingers geeft hij het tempo aan, en hij is pas tevreden als de fuga loopt als een perfect machientje. De knik naar zijn assistenten achter in de zaal spreekt boekdelen. Repeteren tot in het oneindige, Currentzis staat erom bekend en zijn jonge musici volgen hem zonder morren. Maar wacht even. Die mysterieuze fuga van Mozart heeft toch niets van doen met zijn opera 'La clemenza di Tito' waarvoor Currentzis naar Amsterdam is gekomen?

"Sellars en ik vonden dat het archaïsche drama, in grote haast geschreven, wat hulp kon gebruiken. Mozart had eigenlijk geen tijd voor deze opera, maar hij nam de opdracht aan omdat hij geld nodig had. Het is natuurlijk gevaarlijk om met dode componisten aan de haal te gaan. Helemaal met Mozart, onze held. Na de uitvoeringen in 1791 had Mozart helemaal geen tijd om correcties aan te brengen, maar als hij korte tijd later niet dood was gegaan, had hij vast nog aan de partituur gesleuteld. Mozart was zelf heel makkelijk als het om aanpassingen ging. We hebben gezocht naar passende muziek die we konden toevoegen. Blasfemie? Ik vind van niet. Ik denk dat we het personage van keizer Titus - vernieler, moordenaar, maar ook hulpvaardig én vergevingsgezind - er extra betekenis mee hebben gegeven. Zijn leven leert ons wat hoop is.

"De tweede akte begint bij Mozart met een simpel recitatief, nadat de eerste akte dramatisch met een explosie, een aanslag op Titus, is geëindigd. Wij beginnen hier met het Kyrie uit Mozarts Mis in c-klein, terwijl mensen bloemen leggen bij de plek des onheils. Het werkt geweldig, zoals aan het eind van de opera Mozarts 'Maurerische Trauermusik', ook al in c-klein, heel goed past bij de stervende Titus, die iedereen vergeeft. Dit einde geeft wat mij betreft meer hoop in deze tijden dan het standaard jubelkoor. Ja, het klopt, we hebben veel van de toonsoort c-klein toegevoegd. Onbewust, maar kennelijk past die kleur bij ons beeld van clementie."

Heel andere energie

Tijdens de voorstellingen zullen de musici van musicAeterna in de orkestbak staan. Zoals ze altijd doen, of ze nu een lange opera van Wagner of een symfonie van Mahler spelen. "Je kunt alleen maar dansen als je staat", legt Currentzis uit. "Staand musiceren geeft een heel andere energie. De musici protesteren nooit, omdat ze dat wat ze doen, net als ik, helemaal niet als werk zien. Alles komt voort uit vriendschap en adoratie voor de muziek."

"Van grote composities kennen we allemaal de beroemde melodieën. Het zou krankzinnig zijn om die melodie gewoon maar te reproduceren. Samen het moment afwachten dat je met zo'n melodie nog een keer een droom kunt verwezenlijken, dát is de opgave. Als je het zo benadert, krijgt musiceren iets hoopvols. Wij concerteren ook vaak in een leeg theater, met en voor elkaar, zonder publiek, met veel kaarsen en fruit, tot diep in de nacht. Daar worden wij gelukkig van. Binnenkort gaan we de 'Hohe Messe' van Bach uitvoeren, helemaal uit het hoofd, zo spontaan mogelijk. Misschien zelfs zonder dirigent, omdat dat het beste ensemble oplevert wat je maar kunt denken."

Maar dan bent u zonder baan. "Als dat zou kunnen!" Alweer die tic. Of was het nou echt een knipoog?

'La clemenza di Tito', in een regie van Peter Sellars en gedirigeerd door Teodor Currentzis, gaat vanavond in première bij De Nationale Opera. Meer informatie: www.dno.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden