Muziek om bij in slaap te vallen: ‘Ik voel het niet als een belediging’

Annelie tijdens Eurosonic in Groningen. Beeld Joost Nuijten

In navolging van Joep Beving breken steeds meer Nederlandse neoklassieke pianisten door bij een groot publiek. Ze spelen verstilde muziek die via ‘slaap-playlists’ miljoenen keren wordt beluisterd. ‘Nee, dat is niet beledigend. Ik wil graag muziek maken die zich niet aan je opdringt.’

Het is een regenachtige avond. Perfect weer om samen te komen in Club Nine, de piek van muziekwarenhuis TivoliVredenburg in Utrecht. Een mannetje of tachtig zit in de zaal. Veel meer past er ook niet in. Achter de piano op het podium zit Annelie de Vries, artiestennaam simpelweg Annelie, die ook als toetsenist bij Eefje de Visser en Jacqueline Govaert speelt. De intieme fluisterliedjes die ze als soloartiest maakt, zijn ideaal om bij weg te dromen en de stormachtige buitenwereld te vergeten. Wanneer je via de roltrappen naar de aarde terugkeert, blijken haar melodieën zich wel degelijk in je hoofd te hebben genesteld.

Het getemperde geluid dat haar handelsmerk is geworden ontstond per ongeluk, vertelt de pianiste. “Ik woonde in een gehorig huis en speelde met ingedrukt studiepedaal om de buren niet te storen. Het was een oude piano, hij kraakte en steunde. Ik ben langzaam maar zeker van dat geluid gaan houden.”

Nils Frahm. Beeld Alexander Schneider

Hoe toevallig haar geluid ook ontstond, Annelie past ermee in een steeds populairder wordende stroming die ‘neoklassiek’ werd gedoopt. Het genre wordt aangevoerd door grote namen als Ludovico Einaudi, Nils Frahm en Joep Beving en is in sterke mate beïnvloed door Erik Satie en Yann Tiersens soundtrack van ‘Amélie’. De term neoklassiek is verwarrend. Niet alleen vanwege die contradictie die erin ligt besloten, ook omdat er al zoiets bestaat als ‘neoclassicisme’, een stroming uit de vroege twintigste eeuw waartoe componisten als Igor Stravinsky behoren. “Het is een lastig te definiëren containerbegrip”, vindt Annelie. “Ook omdat het nog zo nieuw is. Wat ik doe, zit denk ik precies tussen pop en klassiek in.” Ze haalt haar schouders op. “Het moet maar een naam krijgen.”

Vrijheid voor improvisatie

Ook pianist Pieter de Graaf weet niet precies wat hij met de term aan moet. Hij komt zelf uit de jazz en trok jarenlang door het popcircuit als onderdeel van The Kyteman Orchestra. Op 31 maart presenteert hij zijn soloalbum ‘Fermata’ in Paradiso. Hij nam het op in Kytopia, in het voormalige kassahok van het oude Tivoli. “Voor mij is muziek een kwestie van voelen. Mijn liedjes ontstaan meestal improviserend. Het zit ergens op het raakvlak van pop, klassiek en jazz. De piano is een klassiek instrument; daar komt dat gedeelte van de term vandaan. Een verschil met ‘gewoon’ klassiek is dat er in de neoklassiek meer vrijheid voor improvisatie is. Volgens mij speelde Bach zijn eigen stukken ook niet altijd hetzelfde. Hij moest het opschrijven om het te bewaren. Die bladmuziek is de enige versie die er bestaat. Van pianoleraren moet je precies die nootjes spelen, met precies die vingerzetting. Bach zou het waarschijnlijk maar raar vinden als hij ziet dat we zijn aanwijzingen exact opvolgen.”

Voordat hij bij Kyteman speelde, was De Graaf pianist in de band van Wouter Hamel. “Het keerpunt in mijn carrière kwam tijdens een tournee in Japan. Ik sliep in de mooiste hotels, kreeg cadeautjes van fans, werd in een limousine naar de optredens gereden. Dat is toch wat je wil als muzikant? Toch was ik ongelukkig. Ik speelde jazz, met heel veel noten. Tijdens het spelen begon ik steeds minder te voelen. Ik ben gestopt en letterlijk met één noot begonnen. Het klinkt misschien een beetje zweverig, maar dat doe ik nog steeds vaak: een noot herhalen en kijken wat er komt. Wachten tot de muziek een volgende noot aandraagt.” Annelie: “Volgens mij is dat precies waarom dit genre zo in opkomst is. Er zijn zoveel prikkels. Mensen zoeken bewust de rust op. Het is een soort tegenbeweging.”

Jacco Wynia Beeld -

Een tegenbeweging. Jacco Wynia uit Den Bosch kan zich er wel in vinden. Ook hij is een van de toonaangevende nieuwe namen in het genre. Twee weken geleden verscheen zijn album ‘Discomfort’, een vrij donkere plaat waarop hij, zoals hij zegt, de confrontatie met zichzelf aangaat. “Voordat ik mij volledig op de piano stortte, heb ik van alles gedaan. Ik speelde in coverbands, maakte Mumford & Sons-achtige folk, speelde bluesrock, progrock en relipop. Op een gegeven moment zat ik in vijf bands tegelijk. Dat was niet vol te houden. De piano is haast een uitvlucht geweest. Wat ik nu doe, geeft meer energie dan het kost. De liedjes op mijn album speelde ik in eerste instantie voor vrienden, om ze een hart onder de riem te steken in moeilijke tijden. Ik geloof dat mensen in deze tijd behoefte hebben aan echtheid, puurheid en rust.”

Het verschil tussen klassiek en neoklassiek is voor Jacco Wynia duidelijk. “In klassiek gaat het puur om de tonen en de harmonieën. In neoklassiek is het leven dat in het instrument zit belangrijk. Kleine oneffenheden maken het ‘echt’. Ik kies bewust voor een intieme productie. Bij het opnemen heb ik geëxperimenteerd met allerlei soorten doeken om tussen de hamers en de snaren te hangen. Vilt, wat veel wordt gedaan, haalt wat mij betreft te veel geluid weg. Ik ben uitgekomen bij het dunste soort katoen. En dan zijn er de microfoons: waar moeten ze precies staan om ook geluid van mijn tikkende vingers te horen? Live levert dit de nodige uitdagingen op. Geluidsmannen zijn vaak gewend om een zo clean mogelijk geluid uit een piano te halen, zonder getik en gekraak, terwijl het er in dit genre juist om gaat dat je het instrument hoort ademen.”

De tachtig bezoekers die op deze avond van Annelie in TivoliVredenburg genieten, staan in geen verhouding tot de zeven miljoen keer dat haar grootste hit ‘In’ op Spotify werd beluisterd. Dat duizelingwekkende getal heeft ze voornamelijk te danken aan playlists met namen als Relaxing Classical en 88 Keys, die door miljoenen luisteraars worden gevolgd. Vaak worden ze gebruikt om bij te lezen of te studeren.

Achtergrondmuziek

Annelie: “Ik hoor soms dat mensen naar mijn muziek luisteren om rustig van te worden. Of zelfs om bij in slaap te vallen. Nee, dat is niet beledigend. Ik vind dat zelfs mooi. Ik wil graag muziek maken die zich niet aan je opdringt.”

Pieter: “Ook mijn liedjes staan op slaap- en studieplaylists. Ze zullen ook in sauna’s zijn te horen. Dan ben je dus echt muzak, achtergrondmuziek. Op zich is dat niet erg. Muziek kan verschillende functies hebben. Het is wel zo dat het voor mij totaal geen muzak is. Ik beleef het zó intens. Hopelijk zijn er mensen die er aandachtig met een koptelefoon op naar gaan luisteren en er echt worden ingezogen. Mijn muziek kost mij ontzettend veel geld en energie. Dan wil je dat mensen ervan genieten op een minder oppervlakkige manier.” 

Jacco: “Als je mijn album in zijn geheel beluistert, kun je er meer uithalen dan wanneer je een los liedje hoort in een afspeellijst. Ik zie die lijsten vooral als een goede manier om een publiek te bereiken.”

Pieter de Graaf Beeld -

Pieter: “Uiteindelijk hoop ik dat ik eigen genoeg ben om mijn plekje te veroveren. Ik werk een beetje met elektronica en er zitten jazzinvloeden in mijn muziek. Vooral dat laatste vinden PR-mensen geweldig. Zoiets is er nog niet, zeggen ze. Het zal wel, dat is hun werk. Ik maak gewoon wat voor mij goed voelt. Dat kan niet anders.”

Annelie schudt haar hoofd als gevraagd wordt of ze in staat zou zijn liedjes te maken met de playlists in het achterhoofd. “Ik wil niemand pleasen. Wat ik maak, daar moet ik helemaal achterstaan.”

Jacco: “Zo sta ik er ook in. Mijn liedjes zijn voor de meeste playlists te lang. Ik ga dat niet veranderen. Als het nodig is, zouden ze ook tien minuten kunnen duren. Op mijn volgende album wil ik misschien met loops, soundeffecten en ritmes experimenteren. Dat maakt de kans dat je in die lijsten wordt opgenomen niet bepaald groter.”

Pieter: “Peaceful Piano is de belangrijkste lijst. Daar heb ik nog nooit tussen gestaan. Ik heb gehoord dat wat ik maak er te snel voor is, maar ik weiger mijn muziek aan te passen.”

Jacco: “Het laatste liedje op mijn nieuwe album, ‘You Can Rest Now’, was van zichzelf al heel langzaam en rustig. Bij het opnemen speelde ik hem nog trager dan ik van plan was, door de vibe die er kennelijk hing. Té traag, dacht ik. Nu staat het in de afspeellijst Calm & Focused. Je kunt het niet voorspellen en dat moet je ook niet willen. Dan kun je net zo goed een gewone baan nemen.”

Nepartiesten

Om op Spotify in de goed beluisterde playlists terecht te komen, moeten pianisten niet alleen concurreren met elkaar maar ook met artiesten die niet eens bestaan. Dat klinkt gek, maar het is echt zo. De pianoliedjes van Enno Aare, Koral Bonka en Una Luna worden dankzij afspeellijsten als Peaceful Piano (meer dan vijf miljoen volgers) tientallen miljoenen keren afgespeeld. Het gekke is: buiten Spotify zijn deze artiesten niet te vinden. Ze hebben geen website of sociale media, geen biografie, ze treden niet op; ze bestaan domweg niet. Muzieksite Music Business Worldwide publiceerde in 2017 een lijst van vijftig van dit soort ‘nepartiesten’. Spotify werd ervan beschuldigd anonieme producers een vast bedrag te betalen om generieke pianomuziek te maken, zodat ze voor de behaalde streams niemand uit hoeven te betalen. Het kan de Zweedse streamingservice al snel tientallen miljoenen euro’s besparen. Spotify ontkent alle aantijgingen.

Volgens pianist Jacco Wynia zitten sommige liedjes van de nepartiesten wel goed in elkaar, zoals ‘Calm at last’ van Una Luna en ‘Water Ripples’ van Enno Aare. De sfeer en akkoordopvolgingen passen in het genre. Hoewel het resultaat erg braaf is, weten de anonieme makers precies waar ze mee bezig zijn. Dat moet ook eigenlijk wel: als de playlists op Apple Music beter zijn, verliest Spotify zijn klanten.

Happy piano day

Vrijdag is het 29 maart, de 88ste dag van het jaar. Piano Day dus, vanwege het aantal toetsen op het instrument. De populaire pianist Nils Frahm is initiatiefnemer van deze wereldwijde dag, die in Utrecht wordt gevierd met concerten van Matteo Myderwyk (28 maart) en Nightporter (29 maart). Zie www.tivolivredenburg.nl. Vanavond (26 maart) speelt de minimalistische Ludovico Einaudi in het Amsterdamse Concertgebouw.

Lees ook:

Simpel, maar doeltreffend

De wereld van de klassieke muziek moet niet veel hebben van de eenvoudige pianostukjes van Joep Beving. Maar deze Amsterdamse reclameman heeft miljoenen luisteraars over de hele wereld en vrijdag komt bij het prestigieuze label Deutsche Grammophon zijn tweede cd uit. Mag je het wel mooi vinden?

De piano als draaitafel

De jonge pianist Matteo Myderwyk nam zijn album in twee dagen tijd op. Zonder plan, wel met een doel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden