Boekrecensie

Murakami is geen krachtig denker, toch bij vlagen amusant

Beeld Hollandse Hoogte

In ‘Romanschrijver van beroep’ pakt Murakami de schaapachtige literaire traditie aan

Het succes en de populariteit van Haruki Murakami (1949) gaan alle grenzen te buiten. De veelgelezen Japanner kan zich niet alleen beroemen op een miljoenenomzet in meer dan vijftig landen, maar ook op een immense schare toegewijde fans. Die kopen en lezen niet alleen zijn boeken, maar komen ook massaal opdagen wanneer er, zoals vorig jaar januari in Rotterdam, te zijner ere een meerdaags festival wordt georganiseerd, inclusief brood, bed & bad. Ook komende week zijn er weer de nodige activiteiten rond de verschijning van zijn nieuwste boek gepland, zoals een muziekavond in het Concertgebouw. Dat het idool daarbij gewoontegetrouw verstek laat gaan, deert de bewonderaars niet. Ze hebben genoeg aan hun gedeelde liefde voor hem en zijn werk.

Murakami was altijd nog wars van belangstelling voor zijn persoon. Knorrig en eenzelvig, zo ziet hij zichzelf. Hij laat zich zelden interviewen en beperkt publieke optredens tot een minimum. Het zou zijn ascetische ritme maar verstoren. Voor hem begint de dag al om vier uur ’s ochtends, wanneer hij plaatsneemt achter de computer en zijn quotum van drie schermpjes voltikt, genoeg om jaarlijks een nieuw boek te kunnen publiceren. Vervolgens trekt hij zijn sportoutfit aan voor de volgende taak, het vaste rondje tien kilometer hardlopen. Van literaire onderonsjes en borrels met collega-schrijvers houdt hij zich verre. De enige aan wie hij zijn werk voorlegt voordat het ter perse gaat, is zijn echtgenote. Kinderen hebben ze niet, daarvoor is Murakami’s vertrouwen in de toekomst van deze wereld te gering.

Aanval op de Japanse literaire volgzaamheid

In het onwaarschijnlijke geval dat de Nederlandse fans nog niet op de hoogte waren van deze en andere privégegevens kunnen ze nu terecht in ‘Romanschrijver van beroep’. De schrijver gunt hun er een kijkje achter het scherm dat hem pleegt te onttrekken aan het alziend oog van de media. Daarbij grijpt hij de gelegenheid aan om zich te verdedigen tegen al het negatieve dat sinds zijn debuut over hem is gezegd. Onder de literaire fijnproevers van zijn vaderland gelden zijn romans en verhalen als oppervlakkig van inhoud en flets van stijl. Zijn oriëntatie op de vlot vertelde verhalen van Amerikaanse auteurs als Scott Fitzgerald, J.D. Salinger en Raymond Carver zou afbreuk doen aan de eerbiedwaardige Japanse traditie van grootmeesters als Kawabata en Tanizaki.

Murakami pareert die kritiek met een aanval op de Japanse cultuur in haar geheel. In zijn ogen is die verstard in formalisme en angst voor vernieuwing. Kawabata en Tanizaki mogen dan tot ver buiten hun taalgebied een zekere status genieten, dat wil niet zeggen dat ze daar ook veel worden gelezen. In het Westen, sneert Murakami, bestaat hun publiek hoogstens uit “een handvol intellectuelen. Voornamelijk snobistische boekenliefhebbers in de grote steden.” Anders dan zijn veelgeroemde voorgangers heeft hij het niet zo op stilistische ‘tierelantijnen’. Men mag zijn schrijftrant dan misschien vlak vinden, in zijn ogen is ze in elk geval origineel en effectief nu ze lezers van allerlei slag in de ban weet te slaan.

De volgzame houding ten aanzien van de literaire traditie heeft volgens Murakami alles te maken met de manier waarop in Japan het onderwijs is georganiseerd. Ontplooiing van individuele talenten heeft hoegenaamd geen prioriteit. Kennis doe je op door handboeken uit je hoofd te leren en je de foefjes eigen te maken die je helpen om door de examens heen te komen. Zo kweek je, aldus Murakami, ‘schaapachtige persoonlijkheden, die met z’n allen in groepsverband naar de bestemming worden geleid’. Dat is des te schadelijker nu Japan economisch en sociaal in een crisis is geraakt. De tomeloze economische groei van de naoorlogse decennia is stilgevallen, innovatie blijft uit. Wanneer zich een ramp voltrekt, zoals een paar jaar geleden bij de kerncentrale van Fukushima, is het voor Murakami zonneklaar dat die voor een belangrijk deel moet worden toegeschreven aan het ontbreken van verantwoordelijkheid en oordeelsvermogen. Men mag in Japan zijn meerderen niet openlijk tegenspreken, en dus kon ten behoeve van het rendement de kernenergie worden doorgedrukt.

Fukushima

Dat Murakami aan de ramp van Fukushima een verstrekkende en symbolische betekenis toekent, zoals hij dat eerder deed nadat er in Kobe een aardbeving en in Tokio een terroristische gifgasaanval had plaatsgevonden, zien we aan zijn recente succesroman ‘De moord op Commendatore’. Menshiki, de enigmatische persoonlijkheid die in dat boek de tegenspeler is van de verteller, verwoordt het zo: “In een wereld die we niet kunnen zien, in een wereld waar het daglicht niet doordringt, kortom in het gebied van ons innerlijke onbewuste, vindt een grote verandering plaats. Die veroorzaakt een kettingreactie die tot aan de oppervlakte doorgaat en uiteindelijk een vorm aanneemt die voor ons oog zichtbaar is.” Critici hebben Murakami op grond van dergelijke passages maar al te dikwijls geëtiketteerd als een ‘magisch realist’, en dat niet bij wijze van compliment. Maar voor de doorgewinterde liefhebbers maken de met nadruk gesuggereerde geheimen nu juist het aantrekkelijke van zijn werk uit.

Murakami wil het zijn fans niet al te moeilijk maken. Dat blijkt niet alleen uit het dedain voor een als elitair weggezette traditie, maar ook uit het gemak waarmee hij over de wezenlijke kwesties heen scheert. Om zijn werkwijze te verduidelijken kiest hij de vergelijking met jazzmusici die improviseren op basis van een vastliggend akkoordenschema. Maar hoe dat in de praktijk uitpakt, komen we niet te weten. Veel van zijn beweringen en literaire inzichten blijven steken in oppervlakkigheden en clichés. Het is dus maar goed dat hij aan het slot van deze beschouwingen toegeeft dat ‘puur verstandelijk nadenken over dingen niet mijn sterkste kant is’. Blijft de conclusie dat ‘Romanschrijver van beroep’ een aangenaam weglezend en bij vlagen zelfs amusant boek is.

Oordeel: Murakami is geen krachtig denker, toch bij vlagen amusant

Haruki Murakami, Romanschrijver van beroepVert. Luk van Haute (Atlas Contact); 254 blz. € 21,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden