Review

Mr. PYLE OP OORLOGSPADDat Pruisen de slag bij Jena verloor, verwondert Barbero niets

Alessandro Barbero: Het mooie leven en de oorlogen van anderen of de avonturen van Mr. Pyle, gentleman en spion in Europa. Vert. Arnan Oberski, Jan van der Haar en Hanneke Los. Bert Bakker, Amsterdam; 518 blz. - ¿ 55.

De Nederlandse titel dekt overigens wel de hele omslag, maar niet de lading. Mr. Pyle is gezant van Amerika aan het hof van Pruisen. Hij wordt in 1806 uitgezonden door zijn regering om uit te zoeken hoe de verhoudingen en bondgenootschappen in Europa liggen, met het oog op de handel. Vanuit Pruisen stuurt hij zijn verslagen naar Londen, in code. Maar dat maakt van hem nog geen spion.

Alessandro Barbero is als mediaevist verbonden aan de universiteit van Rome en 'Mr. Pyle' is zijn eerste roman. Als onderwerp heeft hij met opzet niet de Middeleeuwen gekozen. Ten eerste omdat het zijn vakgebied is waar hij ook al wetenschappelijke boeken over schrijft, terwijl deze roman voor hem een 'hobby' was waar hij tien jaar, min of meer in het geheim, aan heeft gewerkt, en ten tweede omdat hij besefte dat we eigenlijk veel te weinig van de Middeleeuwen weten om er de nauwkeurige historische roman die hem voor ogen stond over te schrijven. Het moment dat hij heeft gekozen, 1806, is zeker niet toevallig. Het is een treffen van twee werelden: het militaristische Pruisen en het Frankrijk van Napoleon. Het onoverwinnelijk geachte Pruisische leger dat in Jena in een dag wordt weggevaagd door de troepen van Napoleon.

Als kind al was Barbero gefascineerd door soldaten, uniformen en veldslagen, een fascinatie waar hij zich nu eigenlijk een beetje voor schaamt, en als historicus was hij geboeid door Pruisen, een land waar leger en staat onlosmakelijk met elkaar verbonden waren. Maar het militarisme van Pruisen was in zijn ogen niet uitsluitend negatief. Er zat wel degelijk een staatsfilosofie achter. Het Pruisische hof was zeer sober en in wezen voelde de koning zich een dienaar van het volk. In dezelfde periode ontstond echter ook een virulent nationalisme dat versterkt werd door de nederlaag tegen de Fransen.

De Pruisische elite in de achttiende eeuw was altijd zeer cosmopolitisch geweest, maar de jongere generatie vergeleek de Fransen met de oude Romeinen die verslagen moesten worden door de Germanen. 'Die Hermannsschlacht' van Kleist komt ook voort uit die haat tegen de Fransen. Het idee van de suprematie van de ariërs is al in de kiem aanwezig, nog afgezien van het nooit afwezige antisemitisme.

Om de roman vorm te geven wilde Barbero uitgaan van een reisverhaal. De personages die hij opvoert zijn gedeeltelijk historisch, hun uitspraken heeft hij vaak ontleend aan dagboeken, brieven etc., en gedeeltelijk verzonnen, zoals ook de hoofdpersoon. Allerlei bekende en minder bekende figuren worden ten tonele gevoerd, zoals de filosoof Fichte, de latere generaal Clausewitz, Goethe, en Rachel, een joodse vrouw die een intellectuele salon had in Berlijn. Hij koos een Amerikaan als hoofdpersoon omdat die weliswaar deel uitmaakte van dezelfde cultuur, maar toch voldoende een buitenstaander was om zich voortdurend te kunnen verbazen.

Amerika is in die tijd nog een onbeduidende natie die vanaf de zijlijn toekijkt. Pyle voelt zich een beetje een provinciaal, en kan de dingen die hij ziet vergelijken met de situatie in zijn land, dat op dat moment bijvoorbeeld nog niet eens een leger heeft. In de proloog, die Pyle in 1848 schrijft, vertelt hij dat hij de dagboeken van zijn reis nalaat aan mensen die er misschien in geïnteresseerd zijn en geeft hij een korte uitleg van de aanleiding tot zijn reis.

Mr. Pyle is een gentleman, met een behoorlijke opvoeding maar zonder grote culturele belangstelling. Wel spreekt hij Frans (dat is heel normaal in die tijd) en Duits en dat is zeer uitzonderlijk. Het is een kunstgreep die de schrijver zich heeft gepermitteerd om Mr. Pyle met de man in de straat te kunnen laten spreken. Dat is zeker een gelukkige keuze geweest, want Pyle verhaalt niet alleen van zijn diners met adel en hoge officieren, maar ook van gesprekken die hij heeft met de meest uiteenlopende personages in herbergen en bordelen.

Hij komt per schip aan in Amsterdam vanwaar hij doorreist naar Berlijn. Nadat hij zich daar aan het hof heeft gepresenteerd trekt hij steeds verder naar het oosten tot in Polen, waar hij hoort dat de oorlog met Napoleon, die al maanden dreigde, is losgebarsten. Hij keert terug naar Saksen en treft de troepen van de Pruisische koning bij Jena. Dan volgt het verslag van de dramatische slag, die Pyle maar net weet te overleven.

Mr. Pyle's avonturen zijn gedeeltelijk geinspireerd op dagboeken van de vele Amerikanen die in die periode door Europa hebben gereisd, waaronder de schrijver Washington Irving en John Quincy Adams, de latere president van Amerika, die rond 1795 gezant in Nederland en Pruisen is geweest. Het voorval van de douanier die Pyle's papieren bekijkt en meldt dat hij nog nooit van Amerika heeft gehoord, is Mr. Adams overkomen.

Overigens lijken Pyle en Adams in het geheel niet op elkaar; Adams was een puritein en Pyle een libertijn die geen aantrekkelijk meisje kan zien zonder een poging te doen haar te krijgen. Ook dit soort verhalen is terug te vinden in vele reisverslagen, de preutse Victoriaanse tijd lag nog ver weg. De Engelse schrijver James Boswell bijvoorbeeld heeft in zijn dagboeken uitgebreid verslag gedaan van zijn erotische avonturen. Erg verheffend zijn de uitspattingen van Mr. Pyle meestal niet. Over het algemeen betaalt hij dienstertjes in de herbergen waar hij verblijft voor extra diensten.

Afgezien van deze willige vrouwen, zijn de etablissementen waar hij de nacht moet doorbrengen over het algemeen smerig en zeer oncomfortabel. Barbero besefte achteraf dat hij ze in zijn boek nog te rooskleurig heeft voorgesteld. Pyle heeft eigenlijk altijd een bed voor zichzelf, terwijl reizigers uit die tijd, ook welgestelde reizigers, vaak een bed, of stromatras, moesten delen met anderen. En dan waren er natuurlijk de deplorabele toestand van de wegen, de problemen om verse paarden te krijgen, zeker toen de oorlog steeds dichterbij kwam en alle paarden werden opgeëist door het leger, de eindeloze controles van zijn papieren en het vreselijke voedsel.

Wat dat betreft is Pyle net een moderne reiziger. Hij beklaagt zich voortdurend over het eten dat in veel gevallen ook zeer onsmakelijk klinkt. Barbero bestudeerde achttiende-eeuwse kookboeken om een waarheidsgetrouw beeld van de maaltijden te kunnen geven. Zelf maakte hij de reis van Pyle overigens niet. Sommige gebieden die Pyle bezoekt kende hij, maar hij wilde voorkomen dat hij met twintigste-eeuwse ogen naar die landschappen zou kijken en heeft zich daarom met opzet zo veel mogelijk gebaseerd op getuigenissen uit die tijd.

Het is vermakelijk de reactie van Pyle te horen op de dingen die hij ziet. De achttiende-eeuwer had nog niet de bewondering voor oude architectuur die wij nu hebben. Gotische kathedralen waren in hun ogen betrekkelijk barbaarse bouwwerken en de waardering daarvoor is pas na 1830 ontstaan. Wat dat beteft stond Pyle als Amerikaan met zijn ideeën van 'nieuw is mooi en oud is rommel', niet alleen.

Een van de belangrijkste aspecten van het boek is Barbero's fascinatie voor het leger. Heel gedetailleerd beschrijft hij de organisatie van het leger, de verschillende uniformen, de pruiken van de officieren, de enorme legertros die de manoeuvres vreselijk vertraagde, en na alle beschrijvingen verbaas je je als lezer niet meer dat Pruisen de slag heeft verloren. Daarbij komt dat Pruisen een arm land was, veel armer en dunner bevolkt dan Frankrijk, en een enorme technologische achterstand had. De vorige koning, Frederik de Grote, had vaklieden uit allerlei landen laten komen in een poging industrie op poten te zetten, maar dat was grotendeels mislukt.

Barbero laat de gebeurtenissen zien door de ogen van de mensen uit 1806, met hun beperkingen en vooroordelen, en dat maakt zijn werk origineel en verrassend. Hij heeft zich er zelf tijdens het bestuderen van zijn bronnen over verbaasd hoe de meest hoogstaande en ontwikkelde mannen de meest verschrikkelijke uitspraken deden over andere volkeren en met name de joden. Hij is in Italië ook wel aangevallen op dit punt, omdat men nogal gemakkelijk de uitspraken van de hoofdpersoon verwart met de ideeën van de auteur zelf. Maar hoewel hij soms geschokt was over de dingen die hij vond, heeft hij die niet willen weglaten, omdat hij een waarheidsgetrouw tijdsbeeld wilde schetsen. Dat is ook de kracht van de roman. De geschiedenis speelt de hoofdrol, Mr. Pyle is in feite alleen een medium om het verhaal te kunnen vertellen.

Het boek heeft in Italië enorm veel succes gehad en Barbero is inmiddels al weer jaren bezig aan een volgende roman die in 1998 moet uitkomen. Het wordt weer een historische roman, want 'verhalen

vertellen zonder context', interesseert hem niet. Het verhaal speelt zich af in de tijd van Gorbatsjov, wanneer de Sovjet-Unie uiteenvalt, de archieven uit de stalinistische periode opengaan en er oorlog uitbreekt in Azerbeidzjan, een oorlog die inmiddels alweer bijna is vergeten. Nagorni Karabach? Waar ging het ook weer over? Barbero ontdekte tot zijn verrassing dat hij begon aan een roman die in het heden speelde, maar dat dat heden nu, nog geen tien jaar later, geschiedenis is geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden