InterviewEline Arbo

‘Moet het niet vanzelfsprekend zijn dat bij mij vrouwen of homoseksuelen de hoofdrol spelen?’

Eline Arbo, regisseur en theatermaker van Het Nationale Theater.
 Beeld Phil Nijhuis
Eline Arbo, regisseur en theatermaker van Het Nationale Theater.Beeld Phil Nijhuis

De mannelijke, heteroseksuele Hamlet is de norm in het theater. Maar niet bij regisseur Eline Arbo, die voor vrouwen en homo’s kiest. Het liefst maakt ze daar géén punt van.

Jowi Schmitz

Thuis had de moeder van regisseur Eline Arbo een weefgetouw, ze is ermee opgegroeid. “Wist je dat het heel lang heeft geduurd voor weven als autonome kunst werd gezien? Men bleef het maar ambachtelijk vrouwenhandwerk vinden.”

In de voorstelling Yerma, haar nieuwste regie, staat ook een enorm weefgetouw. De acteurs spelen erop, ernaast en eronder. “Al die draden, ze geven zoveel mogelijkheden voor symboliek”, zegt Arbo. “Je kunt eruit kiezen. Yerma als spin in een groot web, als iemand op zoek naar de goede levenslijn, als iemand die pogingen doet haar eigen leven te weven.”

Yerma werd in 1934 geschreven door Federico García Lorca. Het stuk gaat over het echtpaar Yerma (gespeeld door Mariana Aparicio Torres) en Juan (Bram Coopmans). Ze zijn twee jaar getrouwd, en Juan lijkt tevreden met wat hij heeft – zijn huis, zijn land, zijn schapen. Yerma is dat niet. Ze kan het niet goed verkroppen dat haar wens om zwanger te worden niet samenvalt met de realiteit. Ze blijft maar zoeken naar manieren om het leven te manipuleren – een nog steeds actueel thema dat Arbo in haar enscenering nog meer naar het ‘nu’ toe haalde.

En ze voorzag de voorstelling dus, in samenwerking met scenograaf Juul Dekker, van dat prachtige toneelbeeld, dat enorme weefgetouw. “De setting van het verhaal is heel concreet, er is bijvoorbeeld sprake van een keuken of een veld. Maar ik vind het ook mooi als het wat abstracter wordt, met meer ruimte voor de verbeelding.”

Rode draad

Er zit een rode draad in de voorstellingen van Arbo: een voorkeur voor hoofdpersonen die níet mannelijk en hetero zijn. Maar het verklaren van die draad valt nog niet mee.

“In alle interviews die ik geef worstel ik ermee”, zegt Arbo. “Moet ik het wel benoemen? Moet het niet vanzelfsprekend zijn dat bij mij vrouwen of homoseksuelen de hoofdrol spelen? Als je er een punt van maakt, dan geef je ook aan dat je afwijkt van de norm. Terwijl ik die norm nou juist wil bestrijden. Hoe maak je een nieuw soort hoofdpersoon ‘normaal’?”

“Mijn personages worden anders bekeken dan een heteroman. Neem Hamlet, je leest nou nooit dat hij als zoon mannelijke problemen met zijn vader heeft. Wat hij doet en denkt geldt meteen als een existentiëel vraagstuk. Heeft een vrouw de hoofdrol, dan worden haar problemen al snel vrouwenzaken. Maar veel existentiëler dan een kinderwens krijg je het niet! Dat gaat immers letterlijk over: Zijn of niet zijn?”

Heteroseksuele blik

De heteroseksuele blik op de wereld is dominant, weet Arbo. “Zeker ook bij de oudere theaterauteurs. Dus hoe zorg ik ervoor dat dat verandert? Moet ik bij Yerma juist wél benadrukken dat het vrouwelijke personages betreft, of juist niet? En waarom heb ik nu al zoveel woorden gebruikt om iets wat vanzelfsprekend zou moeten zijn – gelijkheid – te beschrijven?

“Misschien hoort die worsteling, dat zoeken naar woorden, wel bij deze tijd. Dat hoop ik dan maar. Misschien gaat dat in de toekomst nog over. Yerma maakt het uiteindelijk allemaal niks uit, man of vrouw zijn. Zij verlangt gewoon naar iets wat ze niet kan krijgen. Zij denkt dat haar geluk afhankelijk is van iets wat buiten haar macht ligt. En dát zal iedereen, man, vrouw, lhbtiq+ herkennen, toch? Daar is niks exclusiefs aan, dat is vooral: menselijk.”

Gelijkheid

Als Noorse bevindt Arbo zich al heel lang in een omgeving die haar vreemd is. Een voordeel, stelt ze, want door op te groeien in Scandinavië, kan ze de Nederlandse cultuur beter bezien.

Scandinavië is niet ideaal, maar wel geëmancipeerder dan Nederland, vindt ze. De gelijkheid tussen man en vrouw is er groter, en daar begin het al mee, gelijkheid verandert de heersende norm.

“In Nederland merk je die verschillende verwachtingen over mannen en vrouwen sterker. Hier is het bijvoorbeeld normaal dat vrouwen parttime gaan werken als ze een kind krijgen. Daardoor gaan ze minder verdienen dan hun man en worden ze financieel afhankelijk.

“Vaak wordt dat parttime werken de vrouwen verweten. Dan lees je dat ze deeltijdprinsesjes zijn, alsof ze er zelf voor kiezen. Maar ik vraag me af: is er wel een keuze als er geen plan B bestaat? Als er geen fantastische, betaalbare crèches zijn, waardoor fulltime werken lastig bereikbaar wordt gemaakt? Als de samenleving bovendien nog steeds veel zorgtaken bij de vrouw neerlegt? Is er dan nog wel een echte keuze mogelijk?”

Ingaan tegen wat de samenleving van je verwacht is niet altijd een kwestie van ‘even iets anders kiezen’, stelt Arbo. “Ik zie ook veel dertigers om me heen die ermee worstelen. Het gaat verder dan kinderen krijgen of niet. Het heeft te maken met identiteit. Wie verkies je te zijn? En in hoeverre wordt dat getolereerd?

“In de tijd van Yerma hing het bestaansrecht van de vrouw samen met haar vermogen om kinderen te krijgen. Dús denkt Yerma bijna als vanzelfsprekend dat ze die kinderen ook wil. Hoe moet ze ermee omgaan als het niet lukt? Het levert haar een dubbel probleem op. Ze voldoet niet aan de verwachting, en ze moet ook nog eens bedenken of ze dat erg vindt, en wie ze nog meer kan zijn.”

Revoluties

Het zijn in zekere zin goeie tijden om theater te maken, vervolgt Arbo nadenkend. Niet vanwege de coronatijd natuurlijk, toen het niet kon, maar wel vanwege de grote veranderingen waarmee we leven. “Er zijn grote en kleine revoluties gaande. Black Lives Matter, MeToo, en natuurlijk de pandemie, samen met andere en naderende natuurrampen. We zijn ook anders gaan denken, omdat er opeens een ‘voor’ en een ‘na’ de lockdown bestaat.

“Dat is interessant, want meestal lijkt de tijd zonder stoppen door te denderen, zonder ruimte voor reflectie. Hopelijk kan theater, kunnen de vragen die mijn voorstellingen oproepen, bijdragen aan die revoluties. ‘Wat is een ideaal leven?’ Zo zou je de vraag die Yerma oproept kunnen samenvatten.”

Premier

Waar dendert ze zelf eigenlijk heen? Ze heeft het nu goed, met grote gezelschappen die om haar vechten, toegang tot de grote zaal, topacteurs die met haar willen werken, veel aandacht in de pers en mooie recensies.

“Een eigen gezelschap zou fijn zijn. Er bestaan relatief weinig vrouwelijke artistiek leiders in Nederland, dus alleen al bij wijze van voorbeeldfunctie staat me dat denkbeeld aan. En over vrouwelijke leiders gesproken: het blijft natuurlijk bizar dat er nog nooit een vrouwelijke premier is geweest! Dat zegt iets over hoe serieus je de positie van de vrouw neemt.”

Iets voor Arbo misschien, op een dag gewoon het theater links laten liggen en de politiek in gaan?

Ze lacht. “Ik zou het superleuk vinden denk ik, die politiek. Maar nee, ik hou het bij theater.”

De voorstelling Yerma van Het Nationale Theater onder regie van Eline Arbo is tot en met 18 december te zien in het Theater aan het Spui in Den Haag. Zie: www.hnt.nl .

Vanaf februari is Arbo's versie van De Uren van Michael Cunningham weer bij het ITA-ensemble te zien. Zie www.ita.nl.

Wie is Eline Arbo?

Eline Arbo (1986) komt oorspronkelijk uit Tromsø, een kleine stad boven de poolcirkel in het noorden van Noorwegen. Na een studie theaterwetenschappen aan de universiteit van Oslo verhuisde ze naar Amsterdam, waar ze de regieopleiding deed. Haar debuut bij de Haarlemse Toneelschuur leverde haar meteen de BNG Bank Theaterprijs 2018 op, daarna stonden de gezelschappen voor haar in de rij. Ze werkte onder meer bij het Noord Nederlands Toneel in Groningen. De voorstelling Yerma is de eerste die ze maakt als huisregisseur van het Nationale Theater in Den Haag.

Arbo’s stukken vallen op door hun rijke toneelbeeld, door de muziek en door de keuze voor bijzonder repertoire of een bewerking van een bijzonder boek. Zo regisseerde ze in 2020 de succesroman Weg met Eddy Bellegueule van Édouard Louis, waarvoor ze de Regieprijs 2020 kreeg. De vier acteurs die samen Eddy speelden, werden bovendien als collectief genomineerd voor de Louis d’Or.

Lees ook:

Tsjechov met een vette knipoog eindigt helaas als feministisch pamflet

Recensie Drie zusters van Eline Arbo.

Regisseur Raymi Sambo: Naar het verhaal van de dader wordt nooit geluisterd

Raymi Sambo raakte gefascineerd door het tv-programma Ontvoerd, waarin ontvoerde kinderen worden opgespoord. In zijn gelaagde voorstelling Kaap Liefde wil hij voelbaar maken hoe snel een oordeel is gevormd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden