Teodor Currentzis in 2016  tijdens een repetitie met zijn orkest musicAeterna in Moskou.  Beeld Tass
Teodor Currentzis in 2016 tijdens een repetitie met zijn orkest musicAeterna in Moskou.Beeld Tass

ProfielTeodor Currentzis

Moet de controversiële Teodor Currentzis gecanceld worden? Het Concertgebouworkest vindt van niet

Is Teodor Currentzis een charlatan of een genie? Zelden verdeelde een dirigent de meningen zo heftig. En vanwege zijn stilzwijgen rondom Poetins oorlog is de Griekse Rus bovendien steeds vaker persona non grata. Deze week debuteert hij bij het Concertgebouworkest.

Peter van der Lint

Gaan de musici van het Concertgebouworkest de Vierde symfonie van Mahler deze week staande spelen? Waarschijnlijk niet. Dat zal de Grieks-Russische dirigent Teodor Currentzis (Athene, 1972) wel niet voor elkaar hebben gekregen. De musici van zijn eigen Russische orkest musicAeterna musiceren wel altijd staand, op de cellisten na. Of het nu om een drie uur durende opera van Mozart gaat, dan wel een symfonisch halfuurtje met Beethoven. Staand is een van Currentzis’ opvallende credo’s.

“Je kunt alleen maar dansen als je staat”, legde Currentzis die werkwijze ooit uit in een interview met Trouw. “Staand musiceren geeft een heel andere energie. Mijn musici protesteren nooit, omdat ze dat wat ze doen – net als ik – helemaal niet als werk zien. Alles komt voort uit vriendschap en adoratie voor de muziek.”

Zweverige ontboezemingen

Vanwege dit soort wat zweverig klinkende ontboezemingen wordt de dirigent nogal eens weggezet als een raaskallende charlatan. Maar als dat waar is dan zou het Concertgebouworkest (CO) wel twee keer hebben nagedacht alvorens Currentzis uit te nodigen. Nog wel om een symfonie van Mahler te komen dirigeren, zo ongeveer heilige grond in Amsterdam. De faam en de reuring is hem vooruitgesneld en het orkest ziet Currentzis dus wel zitten, wil waarschijnlijk door hem worden uitgedaagd. Succes is evenwel niet gegarandeerd, want het CO kan notoir lastig zijn voor bezoekende dirigenten, ook heel ‘gewone’.

Zit je niet in het charlatan-kamp dan zien velen Currentzis als een muzikaal genie. De discussies rondom de excentrieke maestro ontwikkelden zich de laatste jaren langs deze twee lijnen. Bovenop die tegenpool-kwalificaties van charlatan en genie stapelden zich vorig jaar nieuwe controverses. Dat de genaturaliseerde Rus Currentzis zich nooit openlijk uitsprak over Poetins oorlog kwam hem op behoorlijke kritiek te staan.

Zijn Russische orkest wordt ook nog eens gesubsidieerd door Gazprom en door een Russische bank die op de internationale sanctielijsten staat. In sommige concertzalen was Currentzis daarom ineens niet meer welkom. Zaaldirecteuren in Keulen en Dortmund, die hem heel lang de hand boven het hoofd hadden gehouden, maakten een volte face en annuleerden onlangs concerten. Ook Simon Reinink, directeur van het Concertgebouw, blies een concert van het orkest en zijn dirigent vorig jaar af. Op de Salzburger Festspiele, waar orkest en dirigent de laatste jaren grote furore maakten, blijven ze vooralsnog wel welkom.

Balanceren op een dun koord zonder vangnet

Het is voor Currentzis waarschijnlijk heel lastig, zo niet onmogelijk om zich uit te spreken. Het zou het einde betekenen van zijn musicAeterna, bestaande uit een orkest en een al even geweldig koor. Dat zijn heel veel musici en zangers die hun baan verliezen met alle gevolgen voor hun families. De dirigent voelt zich voor hen verantwoordelijk en wil dat koste wat kost voorkomen. Daarom balanceert hij al bijna een jaar op een heel dun koord zonder vangnet.

Een paar jaar terug sprak Currentzis nog zijn onomwonden steun uit voor regisseur Kirill Serebrennikov die door de Russische autoriteiten onder huisarrest was geplaatst, omdat hij zogenaamd belastingen had ontdoken. Die steun van het ene enfant terrible aan het andere, een verklaarde Poetin-tegenstander nog wel, was zelfs vóór die vermaledijde invasie al best gevaarlijk en opmerkelijk.

Teodor Currentzis dirigeert Mahlers ‘Eerste symfonie’ met musicAeterna in zijn geboortestad Athene (2017).  Beeld Charis Akriviadis/EPA
Teodor Currentzis dirigeert Mahlers ‘Eerste symfonie’ met musicAeterna in zijn geboortestad Athene (2017).Beeld Charis Akriviadis/EPA

Al in augustus vorig jaar liet de directievoorzitter van het Concertgebouworkest Dominik Winterling desgevraagd weten dat hij geen belemmeringen zag om de dirigent, los van zijn Russische orkest, uit te nodigen. Er was wel wat onderhandeling voor nodig, omdat Currentzis berucht is om zijn buitensporige eisen wat repetities betreft. Volgens Winterling is dat in harmonie opgelost.

Maar als journalist aanwezig zijn bij een van die vele repetities was uitgesloten. Het management van Currentzis wees het verzoek af met de onderbouwing ‘dat hij zich in alle rust wil toeleggen op zijn debuut bij het orkest en geen gasten wil bij de repetities’. Je hoeft er natuurlijk niets achter te zoeken, maar het geeft toch de ietwat gespannen sfeer weer rondom dit debuut. Repetitie-bezoekjes bij het orkest zijn meestal geen probleem.

Die niet unanieme beslissing tekent de spanning

Omdat het orkest de discussies serieus neemt, liet het eind vorige week via een persbericht weten: ‘(...) Alleen musici die zich voorheen openlijk hebben uitgesproken voor het regime van Poetin zijn niet meer welkom. Teodor Currentzis staat niet op enige lijst van te boycotten personen. Uit discussies binnen het stichtingsbestuur is gebleken dat de meningen over de uitnodiging aan Currentzis op dit moment uiteenlopen. Er is na intensief overleg bij meerderheid besloten om de uitnodiging te handhaven’. Die niet unanieme beslissing tekent de spanning.

En dan is er nog de spanning aan de artistieke kant. Die behelst Currentzis’ opvallende, zeg maar onorthodoxe omgang met partituren. Toen hij in oktober 2021 met zijn eigen orkest in het Concertgebouw Mahlers Vijfde symfonie had gespeeld, muntte een oud-collega de uitspraak: ‘Je hebt voortaan Mahler vóór en Mahler ná Currentzis’, analoog aan ‘voor en na Christus’. Zo’n vergelijking zou de dirigent waarschijnlijk wel kunnen waarderen– hij ziet zichzelf immers als de Messias van de klassieke muziek. Zijn veelvuldig geciteerde uitspraak dat hij de klassieke muziek gaat redden, leverde hem naast hoongelach ook veel irritatie op.

Een nieuw utopisch orkest

In de geest van dat ‘redden’ richtte Currentzis vorig jaar een nieuw orkest op met de veelzeggende naam Utopia. Het nieuwe, utopische orkest wil de beste musici en concertmeesters samenbrengen die, net als Currentzis, onderzoek, repeteren en verdieping zoeken even belangrijk vinden als muzikaal meesterschap. En dat alles om ‘visionaire artistieke doelen te bereiken’. In het orkest spelen musici uit 28 verschillende landen samen. Of de oprichting van Utopia betekent dat Currentzis zijn musicAeterna langzaam zal ontbinden? Het zou heel jammer zijn, maar wel veel problemen oplossen zolang de oorlog voort woedt.

Al twee jaar is er niets meer van Currentzis en musicAeterna verschenen op geluidsdragers. Eerdere opnamen van Mozart, Rameau en Tsjaikovski wonnen bijna allemaal internationale onderscheidingen. Waarschijnlijk maakt platenmaatschappij Sony even pas op de plaats gezien alle gedoe rondom hun controversiële maestro. Maar wie de opname van Mahlers Zesde symfonie in die combinatie kent, zal moeten beamen hoe ongelofelijk jammer dat is.

Teodor Currentzis dirigeert het Concertgebouworkest donderdag, vrijdag en zaterdag. Op het programma Sjostakovitsj’ Tweede pianoconcert met pianist Alexander Melnikov en Mahlers Vierde symfonie met sopraan Christiane Karg.

Lees ook:

Bij Mahlers symfonieën geldt voortaan: je hebt vóór Currentzis en na Currentzis

Wie nu nog beweert dat Teodor Currentzis een charlatan, ijdeltuit of een snel overwaaiend en overgewaardeerd fenomeen is, zal het lastig krijgen. Na Currentzis’ spectaculaire en ongehoorde interpretatie van Mahlers Vijfde symfonie in het Concertgebouw, waar Mahlers geest nog rondwaart, is er in die roemruchte zaal voortaan een waterscheiding in de uitvoeringsgeschiedenis van Mahler. Je hebt nu vóór Currentzis en na Currentzis.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden