Review

Mislukt monument voor Allan Bloom

De schrijverscarrière van Saul Bellow omspant inmiddels ruim een halve eeuw, maar onlangs heeft de 85-jarige zijn oeuvre nog eens uitgebreid. 'Ravelstein', zoals zijn dertiende roman heet, is vrijwel gelijktijdig in het Amerikaans en in het Nederlands verschenen. Dat Bellow, die de laatste jaren vooral novelles en korte verhalen schreef, opnieuw met een roman komt, is voor zijn lezers ongetwijfeld een verrassing.

Bellow heeft een indrukwekkende literaire loopbaan achter de rug. Vanaf zijn debuut in 1944, 'Dangling Man', heeft hij zijn stempel gedrukt op de moderne Amerikaanse literatuur: maar liefst drie romans werden bekroond met de National Book Award, voor 'Humboldt's Gift' (1975) ontving hij de Pulitzer Prize en een jaar later mocht hij de Nobelprijs voor literatuur in ontvangst nemen. Uit zijn werk spreekt een joods-humanistische visie: hij benadrukt de persoonlijke verantwoordelijkheid in een wereld waarin de mens aan hevige morele verwarring ten prooi is.

Thematisch sluit 'Ravelstein' naadloos aan bij de rest van zijn werk. Het boek is een eerbetoon aan zijn overleden vriend Allan Bloom, die politieke filosofie doceerde in Chicago, aan de universiteit waar Bellow zelf hoogleraar antropologie is geweest. Met 'The Closing of the American Mind', schreef Bloom een bestseller over de teloorgang van het denken in Amerika. Die informatie heeft Bellow verwerkt in de creatie van Ravelstein, de hoofdpersoon uit zijn roman. Ravelstein is een briljante hoogleraar, die met zijn non-conformistische ideeën gewantrouwd wordt door het establishment, maar zich mag verheugen in een trouwe schare studenten, die als ware discipelen aan zijn lippen hangen. Op advies van zijn oudere vriend Chick, een doorzichtige vermomming van de schrijver zelf, bewerkt hij zijn opvattingen in boekvorm. Dat wordt een ongekend verkoopsucces en verlost hem van de geldzorgen, die zijn leefwijze met zich mee heeft gebracht.

Ravelstein is een merkwaardige mix van bohémien en dandy: zonder met zijn ogen te knipperen betaalt hij vierenhalf duizend dollar voor een modieus jasje en stuurt hij zijn zijden dassen als luchtvracht per expres naar Parijs, omdat ze daar zo goed gereinigd worden. Maar net wanneer het geluk hem toelacht, slaat het noodlot toe: Ravelstein blijkt seropositief en takelt zienderogen af. Aan zijn vriend Chick vraagt hij om zijn biografie op papier te zetten. De roman is daarvan een verslag.

Omdat het plot nogal mager is, valt het accent automatisch op de discussies en overwegingen, die cirkelen rond het gedachtegoed van Ravelstein. Vooral in Plato's 'Gastmaal' vindt hij de opvattingen verwoord, die ook de basis van zijn eigen levensbeschouwing vormen: volgens de mythe waren de mensen oorspronkelijk zowel mannelijk als vrouwelijk. Maar ze tartten de goden, en die straften hen door ze in twee helften te splijten. Sindsdien is ieder op zoek naar de ontbrekende helft en hebben we slechts Eros als compensatie voor het verlies dat we geleden hebben. Daarom zijn spirituele mensen volgens Ravelstein altijd toegewijd op zoek naar liefde: ,,zonder verlangen was je ziel een gebruikte binnenband die misschien nog een zomer dienst kon doen aan het strand, maar meer niet''.

Niets vindt Ravelstein zo bourgeois als angst voor de dood. Toch zien we dat naarmate zijn einde nadert deze onverschrokken atheïst zich vastklampt aan zijn joodse wortels en vanuit die religieuze erfenis een antwoord zoekt op de grote levensvragen. Dat leidt tot bespiegelingen over het joodse lot-joden zijn door de eeuwen heen getuigen geweest van de afwezigheid van verlossing-en de moeilijke opgave om mens te zijn in de volledigste zin van het woord. Wanneer Ravelstein is overleden duurt het nog jaren voordat Chick zijn fragmentarische indrukken tot een samenhangend biografisch geheel weet te smeden, en wanneer hij zelf na een voedselvergiftiging de dood in de ogen ziet, lijkt de cirkel van hun levens zich definitief te sluiten.

Liefde en dood, politiek en filosofie, nihilisme en moralisme, Amerika versus Europa, Bellow haalt de voor hem zo karakteristieke thema's weer allemaal overhoop. Toch kan 'Ravelstein' mij niet overtuigen. De hoofdpersoon is zonder meer een flamboyant karakter, maar waar hij zijn charismatische uitstraling aan ontleent, blijft onduidelijk. Hoewel zijn biograaf benadrukt dat hij niet te veel op Ravelsteins ideeen in wil gaan, is dat toch waar de man zijn status aan ontleent en waar je als lezer nieuwsgierig naar bent. De politieke en filosofische beschouwingen waaieren alle kanten uit, maar komen vaak niet veel verder dan gebabbel op niveau. Daar komt bij dat het verhaal bijzonder slordig is geschreven: talloze keren valt Bellow in herhalingen en presteert hij het zelfs om een zin een regel verder vrijwel letterlijk opnieuw te gebruiken. Is het respect voor de Nobelprijswinnaar bij zijn uitgever zo groot geweest dat hij er geen kritische redactie op los heeft gelaten? Het zijn slordigheden waar je in zijn vroegere werk vergeefs naar zult zoeken. 'Ravelstein' mag dan bedoeld zijn als hommage aan zijn overleden vriend, een monument voor de auteur zelf is het beslist niet geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden