Review

'Mijn pen en mijn geest zwerven beide doelloos rond'

“Wat u hier krijgt voorgeschoteld zijn de uitwerpselen van een oude geest: nu eens te hard, dan weer te flodderig, maar nooit eens goed gebakken.” Wie zo over zijn eigen werk durft te schrijven geeft geen blijk van al te grote zelfingenomenheid. Michel de Montaigne beschouwde zijn pennenvruchten als probeersels, essais, de aanduiding die hij er ook aan gaf toen hij ze publiceerde. Daarmee gaf hij het literaire genre ook meteen de naam die het nu nog draagt (ten onzent in de Engelse vorm essay).

HANS DIJKHUIS

Als Montaigne had kunnen weten hoeveel navolging zijn manier van schrijven in later eeuwen heeft gekregen zou hij oprecht verbaasd zijn geweest. Vanuit historisch oogpunt ontwikkelde hij met zijn essays een nieuwe, vrije vorm, tussen de stijlconventies van het literaire proza en de definitie- en argumentatiedwang van de wetenschappelijke verhandeling. Maar in zijn eigen ogen was dit de enige vorm die paste bij zijn geaardheid, zodat hij uit noodzaak werd geboren: “Mijn pen en mijn geest zwerven beide doelloos rond.”

Wat voor zijn bewonderaars en navolgers een aangename, ongedwongen, stijl was, was voor Montaigne zelf veeleer een gebrek aan stijl, een “vormeloze, ongeordende manier van spreken, in een warrig, volks taalgebruik”. Nee, hij zou zich niet durven vergelijken met de door hem zo veelvuldig geciteerde dichters en filosofen uit de Oudheid, de tijd waarin de woordkunst een 'ongeëvenaard meesterschap' had bereikt.

Maar eindeloos geschaaf aan de vorm past niet bij een schrijver die een er een hekel aan heeft zichzelf terug te lezen, en die het bovendien aan zijn adellijke afkomst verplicht is elke indruk van gezwoeg en bestudeerdheid te vermijden. Wat Montaigne zegt over zijn spreken geldt evenzeer voor zijn schrijven: “Ik zeg net zo lief niets van belang dan te laten merken dat ik er speciaal voor ben gaan zitten om het eens mooi onder woorden te brengen. Want dat is, vooral voor mensen van mijn stand, niet gepast.”

Deze kenschetsing van zijn eigen schrijverschap vinden we in 'Over de ijdelheid', een van Montaigne's langste en laatste essays. Samen met twee inhoudelijk verwante stukken is het opgenomen in 'Ik ben nogal klein van stuk', het vierde deel van de themagewijs gepubliceerde Montaigne-vertaling van Hans van Pinxteren. Een prachtige vertaling, al heb ik moeite met woorden als 'privacy', 'handicap' en 'facelift', die weliswaar in het huidige Nederlands zijn ingeburgerd, maar mij toch te modern aandoen voor een tekst uit de zestiende eeuw.

De essays uit deze bundel behoren ook tot de meest persoonlijke, van een schrijver die toch al sterk geneigd is zichzelf in zijn werk bloot te geven - “voor mijn heimelijkste overtuigingen of gedachten stuur ik mijn trouwste vrienden naar de boekwinkel.” Want hoe vaak hij ook citeert, hij doet dat minder om blijk te geven van belezenheid en eruditie dan om zijn eigen meningen en ervaringen te bevestigen in het fraaie Latijn van zijn favoriete schrijvers.

Zo maakt Montaigne weer iets bijzonders van een thema dat door antieke en christelijke denkers al was uitgekauwd. De bekende clichés over de ijdelheid van het leven komen we maar zelden tegen. De bundel bevat bovenal het zelfportret van een oudere man die zich tracht te verzoenen met zijn naderende dood, die kritisch de balans opmaakt van zijn verdiensten en gebreken, die terugblikkend op zijn leven werkelijkheid en verbeelding daarin wil scheiden: “Als anderen even aandachtig naar zichzelf zouden kijken als ik naar mij, dan zouden zij net als ik zien dat wij vol dwaasheid en ijdelheden zitten.”

Maar van verbittering is in dit zelfonderzoek geen sprake, en zelfs nauwelijks van ontgoocheling, omdat Montaigne zijn leven lang toch voor alles gesteld was op zijn rust en zijn vrijheid, en zich daardoor al grotendeels immuun had gemaakt voor de illusies die doorgaans het mensenleven beheersen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden