'Mijn ogen worden slechter maar ik zie steeds beter'/Beeldhouwkunst

Zien kun je de tijd in het werk van de Baskische beeldhouwer Eduardo Chillida niet, maar ergens in zijn werk ligt die wel degelijk opgeslagen. Het werk noodt tot reflectie, het roept vragen op, maar het lost niets op. Het werpt ons - als toeschouwer - hooguit terug tot een oorspronkelijke kwestie: zijn wij ruimte of zijn wij materie?

Nu het museum voor moderne kunst Reina Sofia in het Spaanse Madrid ruimte heeft gemaakt voor een indrukwekkende overzichtsexpositie van het werk van de 75-jarige Chillida, wordt pas duidelijk hoe hij, hoe wij woekeren met ruimte. “Wij zullen nooit begrijpen wat ruimte is”, aldus Chillida. “Ik probeer me m'n hele leven al naar een situatie te verplaatsen waarin een dialoog plaatsvindt over de betekenis van de ruimte voor ons. Want wij allemaal zijn ruimte. U en ik zijn een weefsel van ruimte waarin zich allerlei soorten relaties afspelen waarover ik vragen stel met mijn werk. Zo vraag ik me af of ruimte niet een bijzonder snelle materie is en materie een bijzonder langzame ruimte. Met andere woorden: zijn materie en ruimte niet hetzelfde?”

Antwoorden geeft Chillida niet, 'want die kunnen nooit een definitief karakter hebben'. De enige vraag die voor hem is beantwoord, is zijn eigen plek in de tijd. “Hoe ouder ik word, hoe groter mijn vermogen om waar te nemen. Vroeger moest ik nadenken over het type potlood en papier dat ik wilde gebruiken. En als ik dan een lijn had gezet, kostte me het soms een week om erachter te komen of ik die lijn ook had bedoeld. Nu pak ik een potlood, zet een lijn en binnen een minuut weet ik of die lijn goed is. Dat wil zeggen: mijn ogen worden slechter maar ik zie steeds beter.”

Tijd en ruimte - samen met de leegte en de stilte - zijn de belangrijkste elementen in het werk van Chillida. Met zijn lijnenspel - of het nu een schriele tekening is of een twintig ton wegende sculptuur - bakent Chillida de ruimte af waarbinnen hij tijd en stilte wil vangen, of verbreedt hij de grenzen van de leegte. 'Want zonder leegte is er niets'.

Van die bijzondere relatie getuigt de overzichtstentoonstelling in het Reina Sofia-museum die aan het werk van Chillida is gewijd. Het is voor het eerst dat het werk van de Baskische beeldhouwer op een rij is gezet, ontleed en begeleid door een indrukwekkende catalogus. Zijn recente verjaardag - op 10 januari werd hij 75 jaar - was voor het Madrileense museum voldoende aanleiding om het werk van de vooral in Duitsland en de Verenigde Staten gelauwerde kunstenaar voor eigen publiek breed uit te meten.

Chillida zelf werd er verlegen van toen hij door expositiecommissaris Kosme Maria de Barañano in één adem werd genoemd met de grootste beeldhouwers van deze eeuw: Brancusi, Giacometti en Calder. Zelf sprak Chillida bij de inauguratie van een 'evenwichtige tentoonstelling die nooit meer kan worden herhaald'. En daarmee is niets te veel gezegd, want de 170 verzamelde werken geven een perfect beeld van de lijnen die Chillida vanaf 1948 heeft gevolgd en die hem uiteindelijk bewogen tot monumentale beeldhouwwerken waarin hij ruimte geeft aan de stilte, zoals zijn 'Lofrede op de Horizon', dat is geplaatst aan de kust ter hoogte van de Noord-Spaanse havenstad Gijon. Aan diezelfde kust proberen roestbruine grijparmen al vele jaren de horizon te omklemmen. Het zijn de 'Windkammen', verankerd in de rotsen aan de kust bij zijn woonplaats San Sebastian.

De ruimte die het Reina Sofia-museum heeft geleend aan Chillida is beperkt. Geen windkammen, hooguit studies. Meer dan vijf ton per beeldhouwwerk ging er niet eens in en dus zijn enkele nog grotere werken gebleven waar ze staan. Maar eenmaal binnen blijkt dat de samenstellers heel creatief zijn omgesprongen met de ruimte door het wel beschikbare werk - en dat is heel wat - in drie secties te verdelen: het grote werk van staal, hout en graniet, het kleinere werk van dezelfde materialen en een zestigtal tekeningen.

Wat ontbreekt, is de kroon op zijn levenswerk. Chillida heeft er al jaren slapeloze nachten van. De nietigheid van de mens moet worden gevangen in één werk. Daarvoor wil hij de berg Tindaya op Fuerteventura, een van de Canarische Eilanden, uithollen. Maar verder dan het stadium van een tot in detail uitgewerkt project is het nog niet geworden. Milieubeschermers en geldschieters uit de toeristensector maken om uiteenlopende redenen zoveel rumoer, dat de regionale autoriteiten twijfelen aan de haalbaarheid, terwijl Chillida zich zorgen maakt over de oprechtheid.

“Ik wil niets voor mezelf”, zo verdedigt Chillida zich, “ik wil de mensheid alleen maar tonen wat haar plek is in een ruimte van vijftig meter breed, vijftig meter lang en vijftig meter hoog. Als je daar staat en even later buiten de horizon van onze planeet weer ziet, weet je hoe klein we zijn. Maar nu er heren zijn die met dat project zaken willen doen, weet ik niet meer of het nog wel doorgaat.” Volgens de Baskische kunstenaar worden zijn werken steeds groter, “omdat ik, als de kerk, steeds dichter bij de hemel wil komen. Niet omdat de hemel de hemel is maar omdat de hemel ook een horizon is.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden