BoekrecensieBoek van de week

Mijn moeder, ster-actrice

Beeld Trouw

Opnieuw schrijft Anne Enright vol compassie over familieleden die niet met en niet zonder elkaar kunnen.

Norah – verteller in ‘Actrice’ – is schrijver, maar allereerst dochter van Katherine O’Dell. Ooit de beroemdste actrice van Ierland, later vooral bekend omdat ze haar impresario in de voet schoot, in een gesticht terechtkwam, en nooit meer opkrabbelde. Maar ook voor die tijd was Katherine al heel iemand anders dan de buitenwereld dacht, of mocht weten. “In de eerste tien jaar van mijn leven gooide mijn moeder haar verleden weg en maakte ze ik weet niet hoeveel mogelijke toekomsten zoek”, zegt Norah.

Schrijver Anne Enright (Dublin, 1962) acteerde zelf korte tijd alvorens te gaan schrijven, en is getrouwd met een toneelregisseur. “Elke keer als ik een roman afrond, ga ik ervan uit dat de volgende zich in de theaterwereld afspeelt”, zei ze onlangs in een interview. In haar vorige boek, ‘Het groene pad’ uit 2015, kwam die omgeving al zijdelings aan bod. In haar nieuwe roman staat hij centraal: de levens van Katherine O’Dell en haar omgeving worden bepaald door haar verlangen om te stralen voor publiek. Ook als ze daarvoor zichzelf moet verloochenen – en haar dochter, want hoeveel liefde er ook is, hun levens vinden altijd plaats in een wereld waar werkelijkheid en acteerwerk volkomen door elkaar lopen.

Dochter Norah kiest als volwassene een lijnrecht ander bestaan. Ze heeft een stabiel gezin en schrijft ingetogen boeken waarin mensen in alle eenzaamheid ‘tot inzichten’ komen. Terwijl haar moeder grote gevoelens vertolkt (ook naast het podium) zijn haar personages hoogstens ‘een beetje verdrietig’. Ook Norahs werkende leven is evenwichtig: er zijn altijd genoeg lezers om haar boeken te mogen blijven uitgeven.

De Ierse oervrouw

Veel meer is er niet over haar te vertellen, lijkt het. Tot Norah voor de zoveelste keer door een journalist wordt uitgehoord over haar moeder, en het voor de zoveelste keer iemand is die een eigen agenda (in dit geval een feministische) op Katherine wil plakken. Dat maakt een heel ander verhaal los: de geschiedenis van haar moeder ‘als ramp’, gevuld met angst en trauma. En ook: haar geschiedenis als Engelse.

Want hoewel ze dat zorgvuldig voor Ierland verborgen houdt, is Katherine O’Dell geboren en getogen in Londen. Haar rode lokken zijn een contractuele eis, haar accent aangeleerd, haar groene jurken een extra onderstreping van hoe ze door haar productiemaatschappij gebrand wordt: de vurige, dappere maar melancholieke Ierse oervrouw. Katherine vindt het allemaal prima, want wilde als kind van twee acterende ouders al niets anders dan verdwijnen in een personage, met applaus als beloning.

In haar succesjaren wordt Katherine over de hele wereld gecast als prototypische Ierse, gaat ze akkoord met een showhuwelijk met een homoseksuele, maar precies in het plaatje passende acteur, en krijgt ze tussen de bedrijven door een dochter – al weet niemand van wie. Wanneer ze niet langer door kan gaan voor een meisje van 25, begint haar carrière te tanen. Een ongewenste werkelijkheid haalt Katherine’s zorgvuldig gecreëerde mythe in.

Beeld Guardian

Machtige mannen

Meer nog dan in ‘Het groene pad’ springen in ‘Actrice’ Enrights beeldende, vaak genadeloze beschrijvingen van het dagelijks leven in het oog. Ze schetst hoe Norah opgroeit te midden van meubilair, attributen uit decors, ‘waardoor je altijd een rol speelde, alleen wist je nooit precies welke’. Waar moeder hetzij afwezig is, want ergens aan het optreden, hetzij zit te roken en drinken, al dan niet met een ‘wisselende stoet dikke, drinkende mannen, allen goed gezelschap, sommigen beroemd’. “Ze dronken tot hun ogen stijf stonden van de drank – een beetje als drilpudding – en ze blind werden voor al hun onmogelijkheden.” Niet dat iemand ze de ogen opent. Het is ruim voor het #MeTootijdperk en Katherine heeft de eventuele kansen die deze producers en scenarioschrijvers bieden dringend nodig. En ook Norah vindt als tiener, dwars door haar walging heen, de machtige mannen in hun huis maar wat interessant. Niet het minst door het effect dat ze op sommigen van hen lijkt te hebben: ze zien haar.

‘Actrice’ is deels, net als eerder Anne Enrights Man Booker Prizewinnende ‘De samenkomst’, een roman over niet met en niet zonder elkaar kunnen. Van moeder en kind. Van geliefden, van dader en slachtoffer, van Ieren van verschillende gezindtes. Net als in eerdere boeken van Enright speelt op de achtergrond de burgeroorlog. Een heel ander Ierland dan actrice Kathleen in haar films of later in vrij vernederende reclamespots moet ‘verkopen’. Geen groene weides, maar grauwe steden. “Zoals iedereen je zal vertellen stonk het in Dublin begin jaren zeventig als op de bovenetage van de bus op een natte ochtend.”

Norah vertelt haar verhaal uiteindelijk niet aan de journaliste die zo graag alles wil weten, maar aan een ‘jij’, haar echtgenoot, die eigenlijk nergens om vraagt. Dat is een intrigerende zet van Enright. In hoeverre valt Norah zelf, zeker ook als schrijver, eigenlijk samen met de persoon die ze aan de buitenwereld presenteert? Of met de persoon die haar man in haar ziet? Waaruit bestaan precies hun liefde en verbintenis? Welk van de vele gezichten die híj door de tijd heen heeft gehad, is de ‘echte’?

“Ze heeft haar jeugd herschreven en is de kladversie kwijt”, zegt Norah over haar moeder. Door die te reconstrueren, geeft ze vorm aan haar eigen geschiedenis. En de gaten daarin. Want ook Norahs verhaal is, dat maakt ‘Actrice’ wel duidelijk, voor een deel fictie. Uiteindelijk werkt iedereen de werkelijkheid om tot een versie die voor hem of haar acceptabel is, lijkt Enright te willen zeggen. Dat doet ze meeslepend en vol compassie.

Oordeel: meeslepend, beeldend en genadeloos in schets van het dagelijks leven.

Beeld De Bezige Bij

Anne Enright
Actrice
Vert. Lucie Schaap & Maaike Bijnsdorp
De Bezige Bij; 288 blz. € 22,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden