Review

Middeleeuwse zoektocht naar de verborgen God

Vreemd en intiem, Nicolaas van Cusa op zoek naar de verborgen God, door Frans Maas; uitg. Meinema, Zoetermeer, 148 blz. F 35,- Het zien van God, door Nicolaas van Cusa, ingeleid en vertaald door Inigo Bocken en Jos Decorte; uitg. Kok Agora, Kampen, 136 blz, F 25,-

Ideologieen en dogmatische systemen in kerk en politiek verkeren in crisis. Het communisme donderde de diepte in, de r.-k. kerk probeert met een nieuwe catechismus en andere ferme taal de ontspoorde trein weer op de rails te krijgen, maar veel van haar passagiers zijn uitgestapt en dwalen alle kanten op. De wereld maakt zich klaar voor het derde millennium.

Vijfhonderd jaar geleden kraakten de Middeleeuwen evenzeer in hun ideologische voegen. Een tijdperk van volstrekte zekerheid en harmonie van hemel en aarde, kwam bloedend tot een einde. Amerika was nog niet eens veroverd en Europa nog niet door de Reformatie verscheurd.

Nicolaas van Cusa of Cusanus (14011464) is een man van de overgang: universeel geleerde, pauselijk diplomaat, bisschop, publicist en mysticus.

Hij had een druk leven, met veel reizen - hij was liever (kerk)politicus dan professor, maar zijn oeuvre tussen de bedrijven door kon met dat van de knapste kamergeleerden wedijveren. Hij had 'moderne' ideeen over democratie in de kerk, maar draaide ook weer met het pauselijke vaantje mee. Een intellectueel genie, een vrome pastor en een handige zakenman. Als bisschop van Brixen (Bressanone, Zuid-Tirol) raakte hij blijvend in conflict met de adel, die geen kerkelijke hervormingen wilde. Niolaas van Cusa ijverde voor eenheid en vrede in politiek en godsdienst en hij stierf kort na een opdracht van zijn vriend paus Pius II om ridders voor een nieuwe kruistocht te ronselen.

Precisie

Nooit heeft de christelijke theologie beweerd het mysterie van God te doorgronden, maar de joodse huiver voor de Naam en de beelden van God was vaak ver weg. De scholastiek in de Middeleeuwen, vooral de tweede garnituur na Thomas van Aquino, dacht met alle speculaties langzamerhand God toch aardig in de zak te hebben. Met evengrote precisie en spitsvondigheid zet Nicolaas van Cusa echter uiteen dat wij niet weten, niet kennen. Juist het niet-weten en verlangen-te-kennen opent de mens voor de transcendentie. Dat je het uiteindelijk niet kunt grijpen, schept de kans gegrepen te worden door wat je zocht.

Cusanus' hoofdwerk is grotendeels gewijd aan het leren van het nietweten.

Dat wij God niet kennen is voor hem geen reden om er dus maar over te zwijgen, maar integendeel om dit niet-kennen op bevlogen wijze te thematiseren. ..niets

Een citaatje: “Wie beseft de intensiteit van het zonlicht met zijn gezichtsvermogen niet te kunnen bevatten, is wijzer dan wie beweert dat wel te kunnen.” En: “Ik weet dat al wat ik weet niet God is...Niets is God niet. Evenmin is Hij iets. Iets is immers niet alles. God is echter niet meer iets dan dat Hij alles is. Hij is niet niets, evenmin is Hij niet. Het is ook niet zo dat Hij is en niet is tegelijk.”

En zo gaat dat maar door. Het duizelt de oppervlakkige lezer van dit gegoochel met begrippen-tegenstellingen over God die “op onbegrijpelijke wijze inzichtelijk is en onverwoordbaar onder woorden is te brengen.” Cusanus werkt dit 'samenvallen der tegendelen' ver uit.

De rooms-katholieke theoloog dr. Frans Maas uit Tilburg heeft zich door dit pingpong van godgeleerd niet-weten niet laten afschrikken. De titel van zijn onlangs verschenen boek is opnieuw een paradox: Vreemd en intiem, en daarin probeert Maas Cusanus' zoektocht naar de verborgen God te volgen en dit niet als een vernuftige, vrome Spielerei.

Maas ziet in onze tijd het einde van alle grote verhalen, ook dat van christendom en kerk is in stukken uit elkaar gevallen. Spreken over God is onaangepast geworden. Zelfs binnen de theologie is wel een hoop geruis en gepraat, maar de godsvraag komt nauwelijks ter sprake, stelt Maas. En hij vindt het dringend nodig dat dat wel gebeurt. In de huidige hang naar spiritualiteit is die vraag te kostbaar om ze over te laten aan de brede marges van neoconservatisme, fundamentalisme, new age.

Het christendom kent van oudsher de 'negatieve theologie', die de nadruk legt op het niet-kennen en het niet kunnen (be)grijpen van God, maar die theologie is ook weer te verinnerlijkt en verkerkelijkt geraakt, zegt Maas.

Bij Cusanus, een vrome man van de wereld, is de terughoudendheid in het noemen van Gods naam uitdrukkelijk geworteld in de verhouding van de mensen tot hun wereld - voor Maas een aanknopingspunt om met de negatieve theologie het spreken van God weer “op smaak” te brengen.

Maas blijft in zijn boek dichtbij Cusanus en diens werk en dat levert zware kost op. Hij werkt geen model van de eigentijdse godsvraag uit of van eigen antwoorden daarop; dat laat hij aan de lezer, als huiswerk voor na dit boekje. De rechtgeaarde protestant, die zich eraan waagt, zal er wel vreemd tegenover staan en zeker niet gauw intiem worden met zo'n filosofische en (ogenschijnlijk?) weinig bijbelse benaderingswijze van de Oneindige.

Portret

Zit de geest van Cusanus in de lucht? Naar verluidt is er al lang in Nederland niets populair-wetenschappelijks over hem verschenen. En nu ineens twee boeken. Naast het genoemde van Frans Maas is er ook nog Het zien van God, een tekst in gebedsvorm van Nicolaas van Cusa zelf, ingeleid en vertaald door twee theologen uit Leuven.

Cusanus vergelijkt daarin God met een geschilderd portret dat de toeschouwer aanziet, van welke kant deze ook naar het portret kijkt; tegelijk ziet het ook de toeschouwers aan die op een ander punt staan. Loop ik van links naar rechts en een ander tegelijk van rechts naar links, dan laat de blik van het schilderij toch ons beiden geen moment in de steek.

Zeldzaam helder en eenvoudig, zo'n beeld - het tegendeel van de complexe godsvraag van onze crisistijd. De waarheid, zegt Cusanus, is in de samenval der tegendelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden