Mette Ingvartsen onderzoekt seks en macht: "Machtsmisbruik levert een verwrongen vorm van genot op"

Beeld Danny Willems

In '21 pornographies' onderzoekt de Deense choreografe Mette Ingvartsen de invloed van seks op de samenleving.

Die invloed is groot, duister, ontwrichtend, onterend. 'Als het om verlangen gaat, is er een moment dat moraal niet meer geldt.'

We beschouwen seksualiteit als iets intiems, zegt de Deense choreografe Mette Ingvartsen. Als iets wat je achter gesloten deuren houdt. Maar in haar solovoorstelling '21 pornographies' - gepresenteerd op Julidans - wil zij iets anders laten zien. Seks is een grote kracht die, in combinatie met macht, de hele samenleving diepgaand beïnvloedt.

Ingvartsen baseerde haar voorstelling onder meer op de beruchte foto's uit de Abu Ghraibgevangenis uit 2004. Daarop stonden naakte Iraakse gevangenen die door Amerikaanse soldaten in mensonterende poses waren gefotografeerd. Gevangenen die werden gedwongen tot seksuele handelingen, de bewakers er lachend naast. "Misbruik van macht levert een verwrongen vorm van genot op", zegt zij.

De choreografe verwierf Europese bekendheid met producties die tot nadenken aanzetten over seksualiteit, zoals '7 pleasures'. Daarin onderzocht zij onder andere hoe het lichaam wordt 'geseksualiseerd' in reclame om ons te verleiden tot een aankoop of actie. Met '21 pornographies' maakte zij geen hap-slik-weg-voorstelling, geeft de choreografe toe. Het is haar 'duisterste' productie tot nu toe.

Marteling of bevrijding

De voorstelling gaat in op de historische evolutie van porno. In 21 scènes, verdeeld over drie delen, voert ze de toeschouwer via een groepsmartelscène uit het werk van Markies de Sade langs de filmset van een Deense pornofilm uit de beginjaren van de porno-industrie. Vervolgens leidt ze ons naar een oorlogsfront waar soldaten opgewonden filmen hoe ze dorpelingen aan flarden schieten, om uit te komen bij een futuristisch beeld: een poedelnaakte Ingvartsen die als een cyborg eindeloos rondjes draait. Is het de ultieme marteling of juist bevrijding?

Het gaat Ingvartsen niet om expliciete seks, maar om de mechanismes van pornografie: de spanning en sensatie, de klinische precisie, geweld en pijn. Ze koos voor de vorm van een raamvertelling; verhalen die als baboesjkapoppetjes in elkaar worden geschoven. Gaandeweg worden de verhalen hoe langer hoe meer 'belichaamd' door beweging.

Tekst loopt door onder afbeelding

In de voorstelling wordt ingegaan op de zogeheten 'oorlogspornografie', beestachtigheden aan het front. Beeld DannyWillems

De vertelvorm geeft afstand om de soms wat al te plastische beschrijvingen te verteren, bijvoorbeeld hoe een jong meisje wordt gedwongen poep te eten: "Alles gebeurt via de verbeelding. Je kunt het op toneel heel goed over extremen hebben, als je ze met enige lucht brengt. Er zit humor in de manier waarop Markies de Sade de vreselijkste dingen beschrijft. Zijn '120 dagen van Sodom', beschouwd als het eerste pornografisch literaire werk, is ook maatschappelijke satire. De Sade personifieert kwesties rond seksualiteit en macht, de machtsmisbruikers zijn bisschop, graaf, president, magistraat."

Ook #MeToo liet zien dat onderdrukking, machtsmisbruik en seksualiteit vaak samengaan, overal en altijd, in alle geledingen van de maatschappij. Ingvartsen: "Ik maakte '21 pornographies' vóór de hausse aan aandacht voor dit onderwerp, de voorstelling ging in première op het hoogtepunt van de discussie. Het was voor mij een teken aan de wand dat de thema's die ik in de voorstelling aanroer ook maatschappelijk breed spelen."

Ze gaat in de voorstelling diep in op de zogeheten 'oorlogspornografie', gefilmde en gedeelde beestachtigheden aan het front. "De beelden die worden verspreid zijn niet altijd seksueel, maar er wordt wel bevrediging uit gehaald. Het seksualiseren van geweld is van alle tijden, maar is door internet wel heel zichtbaar geworden."

Aanraking

Ook zet ze vraagtekens bij de toegankelijkheid van 'pornografisch' materiaal. "Onderzoek wijst uit dat kinderen ongeveer op hun elfde jaar met internetporno in aanraking komen, lang voordat ze seksueel actief zijn. De standaardporno laat vrouwen zien in onderdanige posities, de mannen hebben de controle. Wat doet het met kinderen om louter met zo'n representatie van seksualiteit in aanraking te komen?"

Er is een scène die speelt op de filmset van een Deense pornofilm uit 1967. Deze refereert aan het ontstaan van porno: als triomf van de seksuele bevrijding. Maar dit is ook het moment dat seks, het lichaam, een commercieel product wordt. "De eerste pornofilms werden gezien als revolutionaire daad van vrijheid, maar het waren de mannen die ze maakten, vanuit mannelijk perspectief. In het stuk breng ik een mannelijke filmregisseur tot leven die instructies geeft aan een pornoactrice over hoe ze sensueel moet dansen. Als danseres/actrice neem ik in feite de touwtjes weer in handen en dans vervolgens met dezelfde energie waaruit de seksuele bevrijdingsbeweging ooit ontstond."

Het laatste deel van de voorstelling is het lastigst te verteren, ook voor Ingvartsen zelf. Ze beschrijft een scène die niet vérder van haar eigen seksuele beleving af had kunnen staan: seks met een dood lichaam. "In het laatste deel van de voorstelling kijk ik naar het heden en de relatie tussen oorlog, crisis en pornografie. Daarin is de dood de laatste jaren een niet uit te vlakken onderdeel geworden. Door de migrantencrisis zien we dat een mensenleven waardeloos kan zijn. Immigranten worden door naties uitgeruild, mensenhandelaren zien hen als een product waaraan ze kunnen verdienen. Er is een enorm actueel probleem van machtsmisbruik van mensen die geen zeggenschap meer hebben over hun leven, hun lichaam." In de voorstelling probeert ze een manier te forceren om daar vragen bij te stellen. "Hoe kan het dat de dood een nieuwe staat van zijn is geworden en hoe staat dit in verhouding tot ons verlangen en bevrediging?"

Het duizelt je als je praat met de choreografe, zó veel lagen zitten er in haar werk. Maar de kern is helder. "De voorstelling wil laten zien hoe moeilijk het is om van kwalijke machtssituaties af te komen, omdat ze worden aangestuurd door verlangen. En als het om verlangen gaat, is er kennelijk een moment dat moraal niet meer geldt. Dan doen mensen dingen die ze in andere situaties niet ethisch zouden vinden. Dit menselijke trekje ís er, daar kun je je ogen niet voor sluiten, vind ik. Je moet het adresseren om er ook iets tegenover te kunnen stellen."

Julidans van 2/7 t/m 15/7 in Amsterdam. '21 pornographies' op 6/7 en 7/7 in de Stadsschouwburg. www.julidans.nl

Lees ook: De robot leidt, de danser volgt hem in een fascinerende pas de deux

De Taiwanese danser-choreograaf Huang Yi wilde als kind een robot zijn, om zich niet eenzaam te voelen. Nu danst hij er een duet mee.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden