null Beeld

Het oog vanDe Wolf

#MeToo in de Griekse oudheid: werd Leda verleid of verkracht door de oppergod?

Kunsthistoricus Joke de Wolf richt de blik op een kunstwerk dat bij de actualiteit past. Deze week: machtsmisbruik.

Joke de Wolf

Zoenen met een zwaan moet weerzinwekkend zijn. Toch lijkt het deze vrouw geen moeite te kosten. Ze buigt haar hoofd zodat haar lippen zijn snavel raken, haar linkerbeen vouwt ze om zijn vleugel. Ze stribbelt niet tegen, integendeel.

Voordat u de vrouw, of de maker van dit schilderij, Peter Paul Rubens, beschuldigt van aanzetten tot dierenmishandeling: dit is geen gewone zwaan. Het is een vermomming van de Griekse oppergod Zeus.

Zeus was getrouwd met zijn zuster Hera, beschermgodin van het huwelijk. Maar ondanks zijn en haar superkrachten werd hij opvallend vaak geraakt door de liefdespijlen van Eros. Arme oppergod, hij móest dan wel een list verzinnen om de godin of sterfelijke vrouw (of man) te verleiden of besluipen, zonder dat zijn vrouw het zag. De ene keer vermomde hij zich als stier, dan weer als gouden regen en nu dus als zwaan.

In dit geval was het slachtoffer Leda, de vrouw van de koning van Sparta, haar kroon heeft ze nog op. De versies van wie wat deed verschillen, en helaas kunnen we het de betrokkenen niet meer vragen. Sommigen spreken van verleiding, anderen zeggen dat de zwaan haar verkrachtte terwijl ze in bed lag met haar echtgenoot.

‘Lede en de zwaan’ van Peter Paul Rubens, circa 1598-1600 (Gemäldegalerie Alte Meister, Dresden). Beeld AKG Images/F1online
‘Lede en de zwaan’ van Peter Paul Rubens, circa 1598-1600 (Gemäldegalerie Alte Meister, Dresden).Beeld AKG Images/F1online

Zeker is wel dat ze uit schaamte meteen hierna ook met haar man vree. Ze baarde maar liefst vier kinderen: Klytaemnestra en Kastor van haar eigen man, en Polydeukes (Pollux in het Latijn) en Helena van Zeus. Dé Helena, later de mooiste vrouw van Griekenland, om wie de Trojaanse Oorlog zou beginnen. En ook Kastor en Pollux kregen een sterrenstatus.

In de oudheid werd het verhaal van Leda met de zwaan nauwelijks uitgebeeld, pas tijdens de Italiaanse renaissance kwam er meer belangstelling. Het afbeelden van ‘gewone’ menselijke erotiek was niet gewenst, maar een godin met een zwaan, dat moest kunnen, zo was de redenatie. En de suggestieve fallusvorm van de zwanenhals kwam daarbij goed van pas.

De versies van Leonardo da Vinci en Michelangelo gingen verloren

Leonardo da Vinci verbeeldde de godin nog staand, naakt – uiteraard! – maar superieur, met aan haar linkerarm de zwaan, en rechts op de grond meteen de vier baby’s. Leonardo’s schilderij ging verloren, dus we kennen het beeld alleen van kopieën, net als trouwens de versie van Michelangelo, die ook verloren ging.

Peter Paul Rubens was als twintiger rond 1600 in Italië en zag Michelangelo’s versie nog wél, en maakte zelf deze kopie. Uit andere, meer natuurgetrouwe kopieën weten we dat de houding van zwaan en vrouw bijna identiek zijn, alleen de billen van Rubens’ vrouw zijn net wat voller.

Rondom het rode kleed zien we grasjes en planten, op de achtergrond is zelfs een ondergaande zon. Rubens laat de gebeurtenis buiten plaatsvinden, alsof Leda de zwaan heeft opgezocht in plaats van andersom. Bovendien laat hij Leda zo ontspannen en uitdagend zien dat je bijna denkt dat ze het lekker vindt, dat pak veren op haar lichaam en die snavel in haar mond.

Dat Zeus zich moest vermommen, gaf de kunstenaars alleen maar extra excuses het tafereel te schilderen. Dat hij tegelijkertijd de oppergod was, en dus iedere vorm van tegenspraak van de vrouwen zou bestraffen, kwam de schilders goed uit. Die wetenschap maakt dit schilderij veel minder gemoedelijk dan het lijkt: het is een expliciete verbeelding van een #MeToo-situatie in de Griekse oudheid.

Meer lezen? Een tentoonstelling of film maakt rijker dan een middag slenteren door de gemiddelde winkelstraat. En eerdere afleveringen van Het oog van De Wolf leest u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden