Boekrecensie

Met zijn nieuwe boek rekent David Vann af met het schuldgevoel over de zelfmoord van zijn vader

Auteur David Vann Beeld AFP

‘We overleven het geen van allen’, zegt Jim, hoofdpersoon van ‘Heilbot op de maan’. Hij bedenkt het in een van zijn surrealistische monologen, waarin hij zijn versie van de maanexpeditie uit de doeken doet. Behalve astronauten reisde er volgens hem ook een vis mee tot ver buiten de dampkring en inderdaad, die overleed. Maar dat klopt precies, vindt Jim, want op méér dan dat, dan de dood, hoeft geen van ons te rekenen.

Van dat besef is ook schrijver David Vann ongetwijfeld doordrongen. In zijn familie vonden tijdens zijn leven vijf zelfmoorden en een moord plaats. Vanns eigen vader maakte er een eind aan toen zijn zoon dertien was. Niet lang daarvoor had hij hem gevraagd een jaar met hem mee te gaan naar Alaska. Om te vissen, te jagen, te leven van wat de natuur brengt. David wilde niet. Zijn vader ging toch, in zijn eentje, om zich uiteindelijk door het hoofd te schieten.

In de verhalenbundel ‘Legende van een zelfmoord’ (2008) vertelde Vann over wat hem als kind overkwam - maar dan totaal anders, daar wijst het woord ‘legende’ in de titel al op. Het indrukwekkende boek is een reeks verkenningen van hoe het had kúnnen gaan. Met als kern een verhaal waarin zoon Roy zich opoffert, in een poging zijn suïcidale vader Jim te redden.

Elf jaar na deze bestseller is er ‘Heilbot op de maan’, een misschien wel nog indringender vervolg. Al is ‘vervolg’ niet het juiste woord. In één lang en enkele zeer korte verhalen creëert Vann weer nieuwe opties van hoe het leven had kunnen lopen. Jim keert als personage terug, en is er niet levenslustiger op geworden. Zijn zoon heet nu gewoon David.

Eindstadium van schuldgevoel

Vann staat inmiddels anders tegenover de gebeurtenissen, vertelt hij in het voorwoord. Er zijn vele jaren verstreken sinds de zelfmoord van zijn vader. Pas recentelijk heeft hij van zijn stiefmoeder meer vernomen over hoe alles destijds verliep. Bijvoorbeeld dat zijn vader ook haar wilde meenemen in de dood. Dat plaatst Jim in een ander licht - en ook de eerdere ‘legendes’ die Vann rondom hem heeft gebouwd. De schrijver hoopt dat de nieuwe roman het ‘eindstadium van vier decennia schuldgevoel’ is. Want nog altijd speelt voor hem de vraag ‘wat als’. Wat als hij met zijn vader mee gegaan was naar Alaska?

Jim is in dit boek opnieuw een voormalig tandarts, die een leven op zee heeft geprobeerd te beginnen, failliet is gegaan en zijn relaties heeft zien mislukken. Ook is er zijn chronische sinushoofdpijn - die hij opvallend genoeg deels lijkt te koesteren, hij wil zich in elk geval niet laten behandelen. Jim is geobsedeerd door seks en dood, in wisselende intensiteit, maar met dezelfde wanhoop als basis. Bijna alle dagelijkse handelingen ervaart hij als nutteloos, een holle exercitie. Hij lijdt aan een onvoorstelbaar, zichzelf bevestigend zelfmedelijden. Hij kan doorgaans niet aan zijn eigen gedachtestroom ontkomen, die vrij vaak uitmondt in gewelddadige fantasieën.

Nu is de wereld waarin David Vann opgroeide ook wel een ruige. De landschappen zijn onherbergzaam, de weersomstandigheden onvoorspelbaar, en overleven vraagt een flink vermogen tot wreedheid. Dieren zijn er om af te schieten, zeer beeldend van hun ingewanden te ontdoen, en al dan niet rauw op te eten. De dood is iets achteloos - en ook weer niet. ‘Zo zou ons eigen vlees eruit kunnen zien, als we er kleine stukjes van afsneden,’ bedenkt David, als hij de bloederige onderdelen van een struikgaai in zijn handen houdt.

Midlifecrisis

Tegen dat besef kan religie voor de Vanns niet op - ook een lijntje in ‘Heilbot op de maan’. ‘Godsdienst is iets waar we het allemaal over eens zijn, zonder erachter te komen wat het is,’ zegt Jim. In een heel mooi, los verhaal beschrijft Vann hoe zijn ongelovige oom Doug zich verhoudt met zijn diep gelovige echtgenote.

Ook deze Doug, die een groot deel van het boek manmoedig poogt zijn broer voor zelfmoord te behoeden, is als het er op aan komt levensmoe. Zoals zijn vader dat ook al was, zoals veel Vanns dat zijn. Sommigen al jong, anderen wanneer ze beseffen dat ze zijn vastgelopen. In een interview zei de auteur: ‘Het gaat erom dat de dood niet snel genoeg komt: dát is de kern van een midlife crisis.’

‘Heilbot op de maan’ maakt nog meer dan ‘Legende van een zelfmoord’ duidelijk dat David Vann zijn vader beter begrijpt dan goed is. Voor hem, en voor de lezer. Zelden heb ik zo dwingend ervaren hoe het moet zijn om een depressie te hebben. Vann brengt overtuigend over hoe mensen zich met hun eigen logica in een (fatale) hoek zetten. Dat is niet prettig om te lezen, en mij persoonlijk lukte het ook alleen in porties van een pagina of tien, twintig. Maar doorlezen moest ik wel. Hoe donker ook, ‘Heilbot op de maan’ is vooral ook een treffende zoektocht naar verlichting.

David Vann de schrijver, dus niet het personage, beleefde net als zijn vader een niet erg geslaagde loopbaan op zee. Hij ging net als zijn vader failliet, en slaagde er net als zijn vader niet in om ‘gewoon’ gelukkig te zijn met zijn vrouw. Maar in de tussentijd wist hij, anders dan zijn vader, zijn woede en trauma’s om te zetten in iets concreets: een flink oeuvre, dat bovendien veelvuldig bekroond werd. ‘Heilbot op de maan’ is een nieuw, aangrijpend hoofdstuk in zijn zoektocht naar hoe het leven ook kan zijn. Of dat schuldgevoel, dat hem al zoveel jaren teistert, nu echt opgelost is - daar twijfel ik aan. In beide boeken die Vann over hem schrijft ziet Jim op momenten in dat ook zijn tienerzoon hem niet had kunnen redden. David zelf is geloof ik nog niet zo ver. Maar hij heeft het in elk geval overleefd.

Oordeel: zelden zo dwingend ervaren hoe depressie voelt. Je moet wel doorlezen.

David Vann
Heilbot op de maan
Vert. Arjaan en Thijs van Nimwegen De Bezige Bij; 320 blz. € 23,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden