TaalTon den Boon

Met Sint-Maarten eten sommige kinderen pannenstaarten

Soms gaan lezersvragen over de betekenis of het gebruik van een onbekend woord of nauwelijks gebruikte uitdrukking. Een vraag die vandaag toepasselijk is, betreft een sint-maartensliedje waarin het woord pannenstaart voorkomt: moeder bakt koeken en ‘ik zit dan bij de haard / krijg er een stukje pannenstaart’.

Volgens het Woordenboek der Nederlandsche taal is een pannenstaart een ander woord voor de steel van een (koeken)pan. In delen van Limburg (Venlo en omstreken) is een pannenstaart een volksnaam voor een kikkervisje. En in de heemkunde staat pannenstaart bekend als een stuk grond in de vorm van een koekenpan of een bijl met steel. Die laatste toepassing van pannenstaart verklaart waarom er her en der in Nederland nog altijd straten of wegen zijn die ‘De pannenstaart’ heten.

Pannenkoek

In sint-maartensliedjes – de Nederlandse Liederenbank van het Meertens Instituut verzamelde er maar liefst 289 – komt het woord staart vaker voor, althans in het meervoud, want staarten rijmt op Maarten: ‘Sint Maarten, Sint Maarten / de koeien hebben staarten / de meisjes hebben rokjes aan / daar komt Sinte Maarten aan’.

Met de pannenstaart uit het liedje waar de vraagsteller naar verwijst, wordt echter geen staart van een dier bedoeld, maar een langwerpig stukje pannenkoek, al dan niet opgerold en met een prikker erdoorheen. De context – ‘als mijn moeder koeken bakt, / Zit ik er lekkertjes bij!’ – bevestigt dit. Het is natuurlijk niet uitgesloten dat het woorddeel staart in pannenstaart een impliciete verwijzing is naar andere sint-maartensliedjes waarin wel koeien of kalveren met staarten figureren. Pannenstaart in de betekenis (opgerold stukje) pannenkoek is overigens bepaald geen algemeentalig woord. Wie het op internet zoekt, treft vrijwel alleen verwijzingen naar het sint-maartensfeest in Noord-Brabant.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden