InterviewMarene Engelshuizen

Met ‘Emily’ in de lockdown

Anthony Fiumara en sopraan Marene Elgershuizen
 Beeld Maartje Geels
Anthony Fiumara en sopraan Marene ElgershuizenBeeld Maartje Geels

In de nieuwe liedcyclus ‘Emily’ die Anthony Fiumara voor sopraan Marene Elgershuizen en het Matangi Kwartet schreef, staan de teksten van Emily Dickinson centraal. Zij zat haar hele leven in een zelfgekozen lockdown.

Als het interview al bijna is afgelopen krijgt sopraan Marene Elgershuizen een telefoontje van het Amsterdamse Muziekgebouw aan ’t IJ. Het concert dat zij daar met het Matangi Kwartet zondag zou geven, is geannuleerd. Ook het streamen in een lege zaal gaat niet door. De organisatie besloot het gebouw op slot te doen, want ook voor een gestreamd concert in een lege zaal moet personeel opgetrommeld worden.

Eerder had Marene Elgershuizen enthousiast gezegd dat alles voor dit project zo mooi op zijn plek was gevallen. Wel, tot nu dan. Het bijzonder project begon in de zomer bij Arnold Schönberg, bij zijn Tweede strijkkwartet.

Elgershuizen: “Omdat al mijn concerten geannuleerd of verplaatst waren, besloot ik mijn tanden te zetten in iets moeilijks. Daar had ik nu de tijd voor. Het Tweede strijkkwartet van Schönberg is zo’n stuk. In het derde deel van het kwartet duikt ineens een sopraan op en laat Schönberg voor het eerst in de muziekgeschiedenis de tonaliteit los. Alle harmonische houvast die je als luisteraar had, was ineens weg, en ook voor mijn oren is het zoeken. Na zo’n intense periode met een stuk wil je het ook uitvoeren. Ik kreeg subsidie van het Cultuurmakersfonds, ik wilde dat geld goed besteden en besloot om naast die belangwekkende compositie van Schönberg een stuk te laten maken, iets dat erbij paste. Een nieuwe compositie voor strijkkwartet en sopraan dus. Daarvoor heb ik Anthony Fiumara benadert.”

Er zijn al zoveel teksten van mannen

Fiumara: “We waren het er meteen over eens dat we teksten wilden gebruiken van een vrouw. Waarom? Omdat er al zoveel teksten van mannen zijn. Eerst dachten we aan Nina Simone en haar beroemde uitspraak ‘An artist’s duty, as far as I’m concerned, is to reflect the times’. Absoluut van toepassing op de periode waarin we nu met z’n allen zitten. Maar die keuze bleek al snel veel te lastig in verband met rechten. En toen kwam ik uit bij de gedichten en brieven van de negentiende-eeuwse Emily ­Dickinson. Zij zat haar hele leven in een vrijwillige lockdown, en kwam haar huis in Amherst, Massachusetts bijna nooit uit. Haar teksten gaan over het individu versus de anderen. Zo’n gedicht als ‘I felt a funeral, in my brain’ is heel associatief. Ik hoorde er meteen muziek bij. In mijn hoofd voelt het als een begrafenis – dat is een sterk beeld. In de vallende kist ligt zij zelf, onrustig en tollend. Heel claustrofobisch. De muziek van dat lied is heel heftig en snel.

“Nee, een stuk maken voor dezelfde bezetting als die van Schönberg intimideerde mij niet. Ik hoef me niet met hem te meten en ik componeer heel anders dan hij deed. Hij schreef een strijkkwartet waar ineens een stem bijkomt. Ik heb een liedcyclus ­gemaakt begeleid door strijkkwartet. Mijn ‘Emily’ bestaat uit vijf liederen met een instrumentale prelude en postlude. Met teksten werken is fijn, want dan heb je al iets om mee te beginnen. En een tekst gaat bijna als vanzelf zingen. De gedichten van Dickinson, pas na haar dood en tegen haar wil gepubliceerd door haar zus, zijn hermetisch, zitten vol lagen. Niet alles wordt helemaal uitgesproken.”

Ritmisch een hele uitdaging

Elgershuizen: “Die lagen komen terug in Anthony’s compositie. Hij heeft de teksten goed verklankt. In zijn muziek blijf je soms hangen, wordt niks uitgesproken en vraag je je af of het nog ergens heen gaat. En dan uiteindelijk doet het dat toch. Ritmisch was het een hele uitdaging, ook voor het Ma­tangi Kwartet. Achter elk woord in deze ­liederen zit een hele wereld, elk woord roept weer nieuwe beelden op. Vanuit de opsluiting en afzondering creëerde Dickinson een heel nieuw universum. Elke keer ontdek je weer wat nieuws. Dat maakt het kunst, dat je iets van het particulier men­selijke naar een universeel niveau kunt ­tillen.

“Met dit project viel alles zo soepeltjes op zijn plek. Anthony en ik waren al langer in elkaar geïnteresseerd, en toen bleek dat het Matangi Kwartet ook al lang met Anthony wilde werken. Zo’n project waarin alles in en op elkaar paste, alsof het zo moest zijn. En toen wilde het Muziekgebouw ons ook nog eens graag hebben. Nu is dat dus ­helaas even van de baan. We noemen ons collectief ‘Splendid Isolation’, en het is wrang dat we nu opnieuw in isolatie moeten. Ik wil zó graag delen.”

De concerten zijn even van de baan, maar naar mogelijkheden wordt gezocht. Op www.mareneelgershuizen.nl staat het laatste nieuws.

Streamen concerten gaat door

Het Muziekgebouw aan ’t IJ biedt de komende tijd geen livestreams meer aan, maar dat is een persoonlijke keuze. Andere concertzalen doen dat wel, en dat is onder de nieuwe maatregelen van de lockdown toegestaan.

Zo komen er vanuit het Concert­gebouw in Amsterdam aardig wat concerten zonder publiek tot ons, zoals zondag de Negende van Bruckner met het Concertgebouworkest onder leiding van Valery Gergjev.

Vanavond zijn het Radio Filharmonisch Orkest en het Groot Omroepkoor onder leiding van Vasily Petrenko live vanuit Tivoli­Vredenburg op NPO Radio4 te horen met onder meer het Kerstoratorium van Saint-Saëns.

De Nationale Opera streamt vanaf zondag een koorconcert onder leiding van de aankomende chef-dirigent Lorenzo Viotti. Ook het Rotterdams Philharmonisch Orkest biedt vanuit de Doelen streams aan. Net als het Noord Nederlands Orkest in Groningen en Phion in Arnhem. Het Residentie Orkest, Philharmonie Zuidnederland en Amsterdam Sinfonietta bieden (live)streams aan op het platform van classicnl. Alle info is te vinden op de desbetreffende websites.

Lees ook:

Religie is geen taboe meer voor kunstenaars

Religie was lange tijd een beladen verschijnsel in de kunst. Maar een jongere generatie, zoals componist Anthony Fiumara en beeldend kunstenaar Niek Hendrix, put weer onbevangen uit de christelijke erfenis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden