RecensieWhite Cube

Met de ontroerende documentaire ‘White Cube’ slaat Renzo Martens de spijker op z’n kop

Beeld uit de documentaire 'White Cube'.

White Cube
Regie: Renzo Martens
****

‘White Cube’ is de enige Nederlandse film die kans maakt op de hoofdprijs van het documentairefestival Idfa. Regisseur Renzo Martens slaat met de film de spijker op z’n kop. Na het spraakmakende ‘Enjoy Poverty’ (2008), waarin hij eerder een poging deed om Congolese fotografen zelf geld te laten verdienen aan de exploitatie van armoede, is hij terug in Congo. Niet alleen met een nieuw en succesvoller plan; het idee waarop het welslagen is gebaseerd, is fascinerend. Unilever, de multinational die afgelopen jaar ruim 50 miljard euro omzette, wordt behoorlijk in z’n hemd gezet.

Op een verlaten palmolieplantage van Unilever in Lusanga begeleidt Martens vanaf 2014 arme bewoners bij het maken van confronterende kleisculpturen die via 3D-technologie worden geprint in chocolade. ­Cacao is samen met palmolie ­immers het belangrijkste export­product. De bedoeling van het kunst­project is om met de opbrengst van de sculpturen land terug te kopen, en de grond zelf te gaan verbouwen. Bouwen aan een bloeiende postplantage dus, middels kunst.

De directe aanleiding voor White Cube was de vertoning van Martens’ Enjoy Poverty in Tate Modern in Londen. Wat hem opviel, was dat het hele museum vol Unilever-logo’s hing: kunst gefinancierd door de multinational die al honderd jaar palmolie uit Congo haalt. In de documentaire wordt het allemaal uit de doeken gedaan, maar het komt erop neer dat veel musea zijn gebouwd met winst onttrokken aan plantages. Martens onderzoekt samen met de kunstenaars in Lusanga of en hoe ze zelf ook via kunst de eigen levens­omstandigheden kunnen verbeteren. Valt de waardeketen van kunst (die doorgaans winst voor het westen betekent) te herstructureren?

Idfa 

‘White Cube’ gaat op zaterdag 21 november in wereldpremière op het documentaire festival Idfa, gevolgd door online-vertoningen op 21, 23 en 25 november, zie idfa.nl. Op 26 november verschijnt White Cube in de bioscoop en bij streamingdienst Picl. In het Amsterdamse debatcentrum De Balie is op 27 november een discussie rond de film.

Martens, die in de film aanwezig is als de onderzoekende kunstenaar die zich het lot van de uitgebuite plantagearbeiders aantrekt, legt dit in de film ook heel mooi uit: “Je kunt een video maken over armoede in Congo, maar die video wordt vertoond in Londen of New York en genereert alleen een economie in Londen of New York”. Het kunstproject in Lusanga is erop gericht om de opbrengst direct terug te laten vloeien naar Lusanga, iets wat je in de film – wonder boven wonder – ook ziet gebeuren.

Ontroerend

Niet dat het allemaal van een leien dakje gaat. De eerste poging die Martens in 2012 waagt op een plantage in Boteka mislukt jammerlijk, en dat toont hij ook open en bloot. Martens wordt weggejaagd door een Canadese plantage-eigenaar, en besluit het verderop, in Lusanga, anders te doen.

Erg ontroerend is de reis die Martens uiteindelijk maakt met de Congolese kunstenaar Matthieu Kasiama voor een eerste tentoonstelling van de chocoladesculpturen in New York. Niet alleen het kunstproject is een succes, hier blijkt ook de rijkdom van de film. In het steriele witte museum in Amerika begroet Kasiama de sculpturen met gejuich en kusjes. Verwonderd doet hij daarna een afdeling etnografische kunst aan: hij ziet opeens de kunst van zijn voorouders en vraagt zich af hoe die kunstwerken hier terecht zijn gekomen. De film raakt daarmee in een bijzinnetje ook nog een ander groot thema aan, dat van de gestolen kunst.

Martens doet in beeld verslag van een jarenlang onderzoek en een duizelingwekkend denkproces. Dit is niet langer de misère-cinema van Enjoy Poverty. In White Cube worden kunst, natuur en plaatselijke bevolking echte trawanten.

Ik ben heel benieuwd of het kunstproject van Lusanga, gesymboliseerd door een witte kubus op nota bene dezelfde grond waar Unilever-oprichter William Lever in 1911 de uitbuiting van Congolese plantagearbeiders begon, navolging krijgt.

Lees ook:

Renzo Martens witte kubus brengt verlichting in bittere armoede

Kunstenaar Renzo Martens is terug op het IDFA. Twaalf jaar geleden shockeerde hij er met de documentaire ‘Enjoy Poverty’, over de bittere armoede in Congo. Nu wil hij inspireren met het vervolg, ‘White Cube’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden