Review

'MET CHINA-Y HEB IK MIJN SCHULD AFGELOST'

Bijna was minister Wijers met het gisteren in Franeker gelanceerde lexicon 'China-Y', een twintigdelig boekwerk over de oorsprong van karakters, naar China vertrokken. Maar dat feest ging voor de maker, sinoloog, kunstenaar en troubadour Hans van den Broek Kisling (53), niet door. “De handelsdelegatie was bang dat de Chinese ambassadeur het kunstwerk van een naakte vrouw op de voorkant pornografisch zou vinden. Cup-D was niet passend voor Wijers”, grapt de kunstenaar die een kwart eeuw aan 'China-Y' werkte en na diverse omzwervingen in het Friese Hitsum neerstreek.

ANNEMARIE HOMMES

In kunstenaarskringen staat hij bekend als Xabri. In het Baskisch betekent dat nieuw huis, voor hem nieuw leven. “'China-Y' is mijn schuldaflossing. Bij mijn geboorte kreeg ik een schuldbrief mee. Het besef dat oorlog ellende is, heeft mijn leven namelijk sterk beïnvloed.”

Een duik in het verleden leert waar die gedachte vandaan komt. De oorlog loopt als een rode draad door zijn leven. Zo overleefde zijn opa, de Pools-Tsjechische kunstenaar Hans Kisling, zeven bajonetsteken die hij in 1917 opliep tijdens de oorlog tussen Oostenrijk en Italië. Zijn moeder vluchtte tijdens de hongerperiode in 1920 vanuit Wenen naar Nederland en zijn vader zat als verzetstrijder gevangen in de Scheveningse gevangenis. Zelf werd hij in een Tilburgse schuilkelder geboren, die als schietschijf diende van de geallieerden, omdat het tegenover een klooster lag waar zich Duitsers ophielden.

“Iedereen zal 't met me eens zijn dat oorlog synoniem is met ellende. Wat me dwars zit, is dat mensen nog steeds het hoofd afwenden van soortgelijke ellende. Maar wij kunnen niet zeggen dat we het niet hebben geweten. Ik heb mensen verbitterd zien raken, omdat ze ontdekten dat zelfs mensen die de oorlog hadden meegemaakt, hun kop in het zand staken. In ieder mens schuilt een beest. Ook in mij, want als iemand mijn vrouw iets aandoet, ben ik in staat die persoon te vermoorden. Ik voel me medeverantwoordelijk en die schuld wilde ik inlossen.”

“Wat ik bedoel is, dat er voor iedereen een moment komt dat er figuurlijk een granaat in je leven ontploft. Ik heb dat jong meegemaakt, maar op welk moment het ook gebeurt, je bent vervolgens lange tijd bezig de splinters te verwijderen. Dat had op verschillende manieren gekund, maar het is mij met 'China-Y' gelukt. Ik vind 40 000 uur werk een behoorlijke bijdrage aan een schuldaflossing. Ik voel me dan ook voor het eerst vrij. Ik heb geen pijn meer. De laatste splinter is er uit. Ik ga een nieuw leven tegemoet. En het eerste bewijs daarvan is er inmiddels”, zegt hij, kijkend naar zijn drie maanden oude zoon Oedze.

“Toen de eerste van mijn zes kinderen, een dochter, werd geboren, stond ik ook voor een nieuw begin. Ik ging troubadouren. Ik besloot dat muziek een zeer belangrijke component in haar leven zou zijn. Muziek is het mooiste dat er is. In Auschwitz en in Dachau was dat het laatste dat de mensen hadden. Het tilde ze even uit die harde werkelijkheid. Ik geloof in het immateriële. Ze hadden de Bijbel ook nooit op schrift moeten zetten. Daarmee is het een blok steen geworden waar je een ander de hersenen mee kan inslaan.”

Van den Broek Kisling lijkt één met de groene baret die hij uit dankbaarheid voor allerlei vriendendienstenvan Egyptische vrienden kreeg. “De baret staat symbool voor wijsheid. Het betekent dat de drager rijp is. Een cadeau waar ik trots op ben. Maar ik heb er wel een klodder gekleurde verf op laten vallen, omdat ik er niet uit wil zien als een militair commando. Nu kan ik mensen die dat wel denken, antwoorden dat er een vredesduif op heeft gescheten.”

De kunstenaar heeft als ideaal het bevorderen van de wereldburgerschapsgedachte. “We zijn allemaal ontstaan vanuit een gemeenschappelijk oergevoel.” 'China-Y' is een productie van de stichting Cosmopolite, die hij speciaal voor het verwezenlijken van dat ideaal in het leven riep. Zijn fascinatie voor de oerbeelden die aan de Chinese karakters ten grondslag liggen en uiteindelijk resulteerde in 'China-Y', ontstond toen de destijds 28-jarige Van den Broek Kisling van een Nederlands concern in chemie, bouw en transport de kans kreeg om in zeven jaar tijd chemisch-Chinees te leren. Het bedrijf zag wel brood in de talentvolle jongeman, die geen geheim maakte van zijn kosmopolitische idealen en in het bijzonder van zijn intense belangstelling voor alles wat met China te maken had.

“Ik liep door Utrecht met in mijn zak 10 000 kaartjes met Chinese karakters erop die ik uit mijn hoofd moest leren. Maar ik wilde meer. Ik wilde weten hoe ze waren ontstaan. Ik weigerde een kopieermachine te zijn. Ik kon er echter maar twee boeken over vinden. Totdat ik in een magazijn van de Leidse Universiteit een boek met 3000 ethymologiën vond.”

Zijn honger naar meer kennis over de Chinese taalsymbolen stilde hij pas echt met 'China-Y'. “Ik heb met het boekwerk een brug proberen te slaan tussen de huidige karakters en de oertekens. Ik zal het proberen te verduidelijken aan de hand van het oerteken 'vrouw', waar wel 100 000 verschillende vormen van zijn. Je kunt het zien als een gigantische kersenboom vol bloesem waar steeds opnieuw kruisbestuivingen in plaats vinden en nieuwe takken bijkomen. Uit die boom heb ik, begeleid door erkende ethymologen, oertekens gehaald. Daarna heb ik het bestaande materiaal bewerkt. Zo creëerde ik een tussentaal die onze zintuigen aanspreekt, waardoor het makkelijk op te nemen is.”

“Ik heb een beeldende uitleg gegeven aan een beeldteken. Iets wat kinderen vanuit zichzelf doen. Een kind tekent een mens van voren en met de armen uitgestrekt naar opzij. Dat is een oerkarakter.” Van den Broek Kisling illustreerde 'China-Y' met dergelijke kindertekeningen, met foto's van zijn eigen werk en dat van 150 andere beeldende kunstenaars. Daarnaast leverden vijfentwintig schrijvers een bijdrage. “Ik wilde een nieuwe generatie kunstenaars een kans geven.”

Toch bleef hij de touwtjes strak in handen houden. “Sommige kunstenaars lijden aan sociale dementie. De helft hield zich niet aan deadlines. En wat voor staat van dienst ze ook mochten hebben, haalden ze de deadline na één waarschuwing nog niet, dan vlogen ze uit het bestand. Ik laat me niet op zenuwen jagen.”

Iedere kunstenaar kreeg drie proefopdrachten. Voor de kunstwerken van verstandelijk gehandicapten die ook in 'China-Y' zijn geplaatst, ging hij anders te werk. “Ik hoefde alleen maar langs hun werk te lopen om de oertekens er uit te pikken. Ik zie trouwens overal oertekens. Vooral in de trein, maar ook de poëzie zit er vol mee. Als de dichter Slauerhoff schrijft Ze woont er nog, ik weet het zeker, heb je het Chinese teken van een vrouw onder een dak. Tachtig procent van de tekens kan ik met gemak uit het Oude en Nieuwe Testament halen. Het oerteken voor zwangere vrouw is bijvoorbeeld een vrouw in een grot. En waar bezwangerde Lot zijn dochters...? Juist, in een grot. Dat bewijst voor mij de gemeenschappelijke menselijke achtergrond.”

Alle jaren die Van den Broek Kisling aan 'China-Y' besteedde, werkte hij volgens een spijkerhard schema, weergegeven op een planner die hij maakte van ministeck. “De rode steentjes gaven bijvoorbeeld aan wanneer ik mocht sporten en geel hoeveel tijd ik voor mijn familie had. Ik heb jaren gehad dat ik vijftig weken achter elkaar vijftig tot zeventig uur aan het boekwerk besteedde.”

“In 1987 was het eigenlijk af, maar toen besloot ik het te illustreren en dus kwam er nog eens tien jaar bij. Mensen die vroegen: 'Hou je dat wel vol', antwoordde ik: 'Ja hoor, het betekent alleen dat ik zo arm word als een kerkrat. Maar doorgaan zal ik.' Het gevolg was dat ik jaren in een aardappelloods heb gewerkt, waar ik één kraan en een electriciteitspunt had. Ik heb niet veel nodig. Ook de opbrengsten van het boek niet. Dat geld gaat via de Stichting Cosmopolite naar zwerfkinderen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden