Winnaars

Met Bruno Latour het Wad op

Een container van de MSC Zoe op het strand van SchiermonnikoogBeeld ANP

Omdat hij volgens de jury ‘als een van de eersten technologie als maatschappelijke factor zag’, ontving de Fransman Bruno Latour gisteren de Spinozalens, een onderscheiding voor internationale denkers over ethiek en samen­leving. In de schrijfwedstrijd ‘Latour op het Wad’ en de ontwerpcompetitie ‘Geef stem aan de Noordzee’ komen Latours ideeën over het voetlicht. Dit zijn de winnaars.

Nog steeds spoelen er op de Noordzeekust resten aan van het rampschip MSC Zoe dat twee jaar geleden is vergaan bij Borkum, vertelt filosoof Tanny Dobbelaar. Met haar collega Aletta Becker van de Groningse Schrijversvakschool organiseerde ze een schrijfwedstrijd, geënt op de scheepsramp: Latour op het wad.

Dobbelaar promoveerde op het denken van de Franse denker Bruno Latour die deze week de Spinozalens heeft gekregen. Volgens Latour, zegt Dobbelaar, gaan wetenschap en fictie altijd samen. Hersenwetenschappers vergelijken het brein met een computer en zelfs in natuurkundige feiten zitten ‘verhalende elementen’. “Neem de zwaartekracht. Die heeft Newton lang toegeschreven aan engelen. Dat maakte in zijn tijd aannemelijk dat zwaartekracht op afstand werkt.”

Wetenschap en fictie gaan altijd samen

Wetenschap kan dus niet zonder fictie. En omgekeerd? Fictieschrijvers, zegt Dobbelaar, worden beter als ze hun verbeelding combineren met kennis. Daarom kregen de 150 deelnemers eerst masterclasses over de ramp. En over Latours idee dat we omringd zijn door ‘zwarte dozen’, objecten die we gedachteloos gebruiken, maar die pas in een crisis tonen hoe complex ze zijn. Na de ondergang van de MSC Zoe zag je ‘wanhoop en schuldgevoel’, zegt Dobbelaar. “Maar ook boosheid: hoe kan dit in die ongerepte Waddenwereld? Door die ramp kon iedereen zien dat de Waddenzee onderdeel is van de mondiale economie.

Latour leert je dat het ongerepte niet bestaat. De aarde is niet die kille blauwe bal in de kosmos, maar een levend organisme dat verweven is met aardbewoners als mensen, dieren, dingen die hij allemaal ‘actanten’ noemt. Ze kunnen allemaal handelen en werken op elkaar in. Voorbeeld: ik gebruik mijn mobieltje niet, ik leef ermee. Of misschien leeft het mobieltje met mij.”

Met die blik vergroot Latour de gevoeligheid voor onze omgeving, meent Dobbelaar. “Je ontspant, want je ontdekt dat niet alleen jij, maar ook het ding, het dier, de zee handelt. Zo bekeken biedt Latour eigenlijk filosofische therapie. Door anders te gaan denken, zoeken we manieren om beter met de wereld om te kunnen gaan.”

Nagemaakte gehoororganen van zeewezens van Jesse Havinga en Tjesse Riemersma.Beeld ANP

De ‘oren’ van zeewezens vangen het geluid

Het is een mooie tijd om Latouriaan te zijn, zegt Jesse Havinga (29). Vroeger hadden technologie, economie en ecologie hun eigen domein, beaamt Tjesse Riemersma (27), door Latour weten we dat we bij klimaatverandering aan alles tegelijk moeten denken.

De twee Groningse filosofen maakten samen met hun team zitten prijswinnende prototypes voor de ontwerpwedstrijd ‘Geef stem aan de Noordzee’ rond Spinozalens-winnaar Bruno Latour, georganiseerd door de Ambassade van de Noordzee en de Universiteit Twente. Met hun ’voorstellen’, nu te zien in het Amsterdamse museum Nemo, sluiten ze aan bij onderzoek dat Rijkswaterstaat in de Noordzee doet naar geluid. Riemersma: “In dat project meten ze geluid, de sterkte ervan in decibellen, de hoge en lage tonen in spectrumanalyses.” Havinga: “Prima onderzoek, maar je moet niet te snel beslissen wat de definitie van onderwatergeluid is. Want wie bepaalt dat, in welke situatie? En met welke techniek ga je dat vaststellen?”

In hun ontwerpen ‘vangen’ ze geluid. Het zijn nagemaakte gehoororganen van zeewezens als aal en garnaal. Met het ene ontwerp zie je geluid trillen in het water, bij het volgende kun je - met een stalen strip tussen je tanden - het geluid in je hoofd beleven, of het voelen. Ze hebben ook een variant verzonnen: het gehoororgaan van het ‘Tubeblaasjeskruid’, dat niet alleen hoort maar ook zelf geluid maakt. Geluid, willen de makers maar zeggen, is ‘meervoudig’.

Een dier ervaart geen decibel. Wat dan wel? Riemersma: “Garnalen zijn erg gevoelig voor lawaai, van de stress gaan ze meer eten.” Hun honger kan dus een meetinstrument voor geluid zijn. Zo verfijnen we als mensen onze voelsprieten onder water - naast natuurlijk de kennis van ecologen en kleine vissers ‘die de beestjes door en door kennen’.

Jesse en Tjesse laten zich inspireren door Latours ‘Parlement der dingen’, zijn poging om politici - die mensen vertegenwoordigen - nauwer te laten samenwerken met wetenschappers - die spreken voor niet-mensen. Volgens Havinga en Riemersma levert dat meer op dan een parlement uitgebreid met een stem voor ‘de Noordzee’ en ‘de paling’. Daar horen namelijk ook de meettechniek bij, de visser en het olieplatform.

Havinga: “De bodemdaling en de opwarming van de aarde, het zijn fenomenen die op de achtergrond altijd al speelden, maar nu spelen ze echt op. Latour leert je dat dat actoren zijn, en dat er, naast de mens, heel veel andere zijn. ”Dat maakt het voor politici wel erg lastig om keuzes te maken, erkent Havinga. “Dat is juist goed, daar word je nederig van.”

Erik Lumens kan een container jaloers laten zijn

De stijlfiguur is oeroud - in de Bijbel klappen rivieren in de handen en zingen de bergen. In ‘Vrachtlijst’ personifieert Erik Lumens (28) - natuurkundige en octrooigemachtigde - veertien van de 342 vrachtcontainers van de MSC Zoe die begin 2019 bij Borkum overboord sloegen. Op alle Waddeneilanden spoelden restanten aan.

Van Bruno Latour had Lumens nooit gehoord, een vriendin attendeerde hem op de schrijfwedstrijd ‘Latour op het Wad’. Daarop verdiepte hij zich in Latours denken. “Hij zegt dat er een netwerk van actoren is, waarin mensen, maar ook objecten zitten. En hij heeft het over de ‘zwarte doos’. Nou, als je over zee zo’n bulkcarrier voorbij ziet varen, dan denk je er niet aan, maar er zit van alles in en aan. Door de ramp realiseerde ik me dat we allemaal knooppunten zijn in een transportnetwerk, dat ikzelf die spullen bestel die die zwarte doos vervoert. In ‘Vrachtlijst’ ontleed ik die doos: wat zit erin, wat doet dat chemisch met water, zand en lucht, hoe werkt dat in op natuur en maatschappij?”

Latour, zegt Lumens, laat je vanuit al die ‘actanten’ denken. Het is een oefening in empathie die Lumens als dichter en als consument raakt. Dat resulteerde in een surrealistisch gedicht. “Latour stuurde mijn inlevingsvermogen zo, dat ik in ‘Vrachtlijst’ een container jaloers kan laten zijn.”

Vrachtlijst

Container 1

is gevuld met diepvriezers die nog moeten aanslaan, ongehoord gezoem.

Vergelijk dit met een boom op een onbewoond eiland die omwaait,

en er niets in de buurt is om het te horen, en de boom nog geen boom is maar een kiem

of het geheel aan braakliggende grond,

of dat het eiland nog niet als sediment is afgezet.

Het is belangrijk om een ziel aan de objecten toe te kennen, niet slechts functionaliteit.

Zeg niet: statisch getypeerde lcd-schermen. Zeg: in januari is de zee

een bevend wezen, de zee laat zich niet vangen

in wiskundige modellen, in vloeistofdynamica.

Zo ook niet metalen kleerhangers, door visdieven vervormd

tot nesten, het tikken van snavels en het in de verzadigde lucht vangen van plukjes dons.

Container 4

is nog niet geïdentificeerd, ligt op de zeebodem

en deint mee met de stroming, peinst te veel.

Vraagt zich af waar het wad ophoudt en de zee begint,

is jaloers op die onduidelijke afbakening,

die uitgesmeerde vaagheid. Zijn buitenkant beslaat

steevast een lengte van twintig voet, en daaruit dan

een schokkerige ademhaling halffabricaten.

Dacht dat er een strand was, waar men rookt en dan de sigaret begraaft.

Lees ook:

Bruno Latour: Beangstigend dat we op Covid-19 reageren door een wereldcrisis aan te wakkeren

Lianne Tijhaar interviewt Bruno Latour. De Franse denker beschouwt zijn eigen kanker als slechts een ‘minuut’ in de grote crises van deze tijd. Hij ontving deze week de Spinozalens voor zijn werk op de grens van techniek en maatschappij.  

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden