Recensie

Mendelsohn paart essayistiek aan biografie en betoont zich een schitterende gids.

Daniel MendelsohnBeeld rv

‘Een Odyssee’ noemt Daniel Mendelsohn -Amerikaans classicus, schrijver, vertaler - zijn boek over de zoektocht naar zijn vader. 

Hij had het ook ‘De Odyssee’ kunnen noemen want behalve over de relatie van zoon Daniel zelf tot zijn vader, gaat het in even grote mate over ‘de’ Odyssee, die van Homerus’ held Odysseus.

In 2011 vraagt Daniels vader Jay, 81 jaar oud, wiskundige in ruste, of hij de colleges van zijn zoon over de Odyssee mag bijwonen. Ongebruikelijk natuurlijk, en misschien ook ongemakkelijk, vader volgt college bij zoon, maar Daniel stemt toe. Het leidt niet alleen tot een prachtige tocht door de klassieke Odyssee maar ook tot een verhaal over hun eigen relatie en in zekere zin tot een biografie van Jay’s leven, zoals Daniel betoogt dat Homerus’ Odysseusverhaal ook een soort biografie van de held oplevert.

Geen een-op-eenverhouding

Er zijn wel overeenkomsten tussen beide geschiedenissen, maar het is geen een-op-eenverhouding. Terwijl Daniel en zijn studenten, als ware filologen, achter de precieze betekenis van de Odysseusmythe willen komen, probeert hij als zoon de geest van zijn vader te doorgronden. Iemand zegt ergens dat Daniel als een ware Telemachus zijn vader, Odysseus/Jay zoekt, en zo is het. Maar Jay is Odysseus niet, integendeel, en Daniel is ook Telemachus niet. Gelukkig schotelt Mendelsohn ons, bij alle parallellie, twee heel verschillende verhalen voor.

Ik weet niet of het om dit boek ten volle te waarderen een vereiste of slechts een voordeel is als je de klassieke Odyssee ooit tot je genomen hebt. Wij lazen het op school, maar in stukjes en brokjes en met zoveel moeite dat van het verhaal niet veel bleef hangen. Dat ken ik veeleer uit samenvattingen achteraf. Me dunkt dat je ook zonder heel precieze kennis van Homerus deze Odyssee kunt lezen.

Mendelsohn moet een voortreffelijke leraar zijn, de manier waarop hij over Odysseus’ avonturen, de betekenis ervan binnen en buiten het verhaal vertelt, is bijzonder aanstekelijk. Het waarom van Odysseus’ listen en leugens, zijn voortdurende maskerade die hij zo nu en dan (na zijn confrontatie met de Cycloop bijvoorbeeld) toch ook een enkele keer laat vallen: alles is doordrongen van een diep gevoel voor psychologie. Ook de nu eens slimme, dan weer onnozele opmerkingen van zijn studenten dragen bij tot een diep begrip van de Odyssee. Na afloop van dit boek had ik zin de antieke tekst, weggestopt in mijn schooljaren, weer eens grondig ter hand te nemen.

Tekst loopt door onder afbeelding

Beeld x

Verlangen

Maar het boek lijkt toch vooral geïnspireerd door Daniel Mendelsohns verlangen om zijn eigen vader beter te leren kennen. Een raadselachtige man eigenlijk, ook met allerlei onopgehelderde zaken uit het verleden, zoals het feit dat hij als briljant wiskundige nooit gepromoveerd is, zijn haast principiële afstandelijkheid in zowel zijn huwelijk als de verhouding tot zijn kinderen, zijn autonome, ‘harde’ manier van denken.

Terwijl Daniel, de Odysseespecialist, voor zijn studenten het verhaal van Odysseus ontvouwt, is hij zelf zoekende naar het hoe en waarom van zijn eigen vader. Vader Jay vindt Odysseus helemaal geen held, want hij bedriegt, is ontrouw en wordt voortdurend door de goden geholpen. Het zijn allemaal eigenschappen die hij zelf verafschuwt.

Karakteristiek is de volgende scène. Daniel legt zijn studenten uit waarom de vriendelijkste van de vrijers die in Odysseus’ huis tijdens diens afwezigheid naar de hand van Odysseus’ vrouw Penelope dingen, Amphinomus, toch ook gedood wordt, nadat Odysseus, vermomd, hem nog heeft aangeraden op tijd te vluchten. Hardvochtig, vindt een van zijn studenten. “Mijn vader keek naar hem en gromde. ‘De wereld is hard’, zei hij. Sommigen van de jongelui vonden dit grappig, maar mij viel het weer op hoezeer hij zijn idee koesterde dat de wereld hard was, de bittere voldoening waarmee hij schermde met verhalen over de ‘kleine man’ die werd kleingekregen door het leven, of door het lot of door pech. Dat de wereld hard was, moest rechtvaardigen dat zijn eigen rechtsgevoel hard was: het onbuigzaam toepassen van de strenge maatstaf van eerlijk zijn en intellectueel presteren, bij hemzelf, zijn vrienden en ons. Je moest hard zijn. De wereld deed tenslotte niet aan compromissen, dus waarom zou jij dat doen?”

Liefde

Aan de andere kant leren we ook Daniel kennen, zijn liefde voor het mythische verhaal maar ook voor het Grieks waarin dat is vervat: “Wat me bovenal opwond, waren de fantastische metastates van de werkwoordstijden, de verandering van tijd die gesignaleerd werden door prefixen die klonterden als kristallen, door uiteinden die zich aan de woorden voegden als honing die van een lepel op een schoteltje druipt.” Was er bij ons op school maar met zoveel genot over de klassieke talen gesproken!

Het mes in dit boek snijdt aan twee kanten, de mythe van Odysseus wordt menselijker, en het menselijke verhaal van Daniel en Jay Mendelsohn mythischer. Heel mooi, net als in ‘Verloren. Op zoek naar zes van de zes miljoen’, het boek waarmee Mendelsohn naam maakte, biedt de auteur hier biografie en essayistiek ineen. Mendelsohn gidst ons als een bevlogen docent annex zoon door het leven van zowel Odysseus als Jay Mendelsohn.

En bewust of onbewust heeft hij daarbij, à la de listenrijke Odysseus, nog een raadseltje omtrent zichzelf verwerkt. Hij noemt zich een paar keer gay maar blijkt elders met vrouw en kinderen samen te wonen. Het past wonderwel in dit prachtige, intelligente en empathische verhaal, dat zoveel raadsels probeert op te lossen maar er ook een paar intact laat.

Daniel Mendelsohn
Een Odyssee
Vert. Peter Verstegen De Bezige Bij;
352 blz. €22,99

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Lees hier meer boekrecensies. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden