Interview

Meesterpianist Brendel alleen leraar voor wonderkind Kit Armstrong

Alfred Brendel: 'Het stemt me tevreden als mensen lachen als ik denk dat ik grappig ben.' Beeld Benjamin Ealovega
Alfred Brendel: 'Het stemt me tevreden als mensen lachen als ik denk dat ik grappig ben.'Beeld Benjamin Ealovega

Pianist Alfred Brendel had nog nooit jonge mensen lesgegeven. Had Artur Schnabel immers niet gezegd: je huurt geen berggids om een kind te leren lopen? Maar Kit Armstrong was anders. Samen zijn ze deze week te zien in het Concertgebouw in Amsterdam.

Frederike Berntsen

De meester zingt, de meester swingt. Zo maakten we hem nog niet eerder mee: pianocoryfee Alfred Brendel (84) danst door de kamer terwijl zijn pupil Kit Armstrong (23) zich buigt over Mozart en Schubert. Te zien in een documentaire over de twee.

Karakters onderscheiden in de muziek, rollen spelen achter de toetsen: "Denk als je Mozart uitvoert zo veel mogelijk aan opera", adviseert Brendel met een zwaar accent. Hij woonde van jongs af aan in Graz en heeft nog altijd een Oostenrijks paspoort, zelfs na tientallen jaren Hampstead, Noord-Londen. Lommerrijke straten, heuvel op, heuvel af, statige huizen met beroemde bewoners.

Kit Armstrong vond zijn weg ernaartoe, nadat hij Brendel had gevraagd of de meesterpianist hem les wilde geven. Sinds 2004 is hun band alleen maar sterker geworden. Deze week delen ze het podium in het Concertgebouw: Brendel, die niet alleen een muzikaal maar ook een literair leven leidt, leest voor uit eigen werk en Kit illustreert de woorden met muzikale bijdragen.

Alfred Brendel gaf in 2008 zijn laatste concert, in de Weense Musikverein, daags voor zijn achtenzeventigste verjaardag. Het was mooi geweest. Maar Kit Armstrong, toen zestien jaar, had hem te pakken: van Brendel wilde hij leren, een van de grootste pianisten van de tweede helft van de twintigste eeuw die zich een leven lang, als autodidact, consciëntieus had verdiept in de muziek en al haar achtergronden, en zich steeds meer was gaan richten op de Weense klassieken en Schubert. De vonk sloeg over, wederzijds. Nu gaat het zo: Kit speelt voor, thuis in Brendels studio, omringd door abstracte kunstwerken, boeken en Afrikaanse artefacten. Maskers en portretten van Beethoven, Schubert en Liszt kijken toe.

Berggids
Het is opmerkelijk dat Brendel met Kit in zee ging. Gedurende zijn carrière heeft hij welgeteld drie pianisten begeleid. Jonge concertpianisten, geen kinderen, te weten: Till Fellner, Paul Lewis en Imogen Cooper.

"Kit Armstrong had besloten dat hij met mij wilde werken", laat Brendel in een e-mailwisseling weten. "Ik had nog nooit een jong iemand lesgegeven. Pianist Artur Schnabel zei: 'Je huurt geen berggids in om een kind te leren lopen'. Voor mij was het niet alleen belangrijk om iemand van Kits leeftijd te leren begrijpen, maar meer nog om de buitengewone gaven van dit individu te doorgronden."

"De aanwezigheid van een uitzonderlijk talent bij dit wonderkind was zonneklaar. Hoe zich dat zou ontwikkelen, viel nog te bezien. Het lijkt mij dat de zaken opmerkelijk goed zijn verlopen. De wat stille jongen die tot over z'n oren in wiskunde en origami zat, heeft zich geopend en is, als musicus en als persoon, communicatief geworden. Zijn handen zijn nog wat gegroeid, wat belangrijk is; hij kan nu bijna alles spelen.

Meesterpianist Alfred Brendel tijdens zijn afscheidsrecital in het Concertgebouw in Amsterdam in 2008. Beeld anp
Meesterpianist Alfred Brendel tijdens zijn afscheidsrecital in het Concertgebouw in Amsterdam in 2008.Beeld anp

Bach
"Met al zijn virtuositeit heeft hij het spelen van een bravourestuk als Rachmaninovs Derde pianoconcert nooit als de kroon op het werk van een pianist beschouwd. Integendeel, Kit is doordrenkt van Bach, van daaruit heeft hij zijn repertoire verbreed. Inmiddels heeft hij etudes van Ligeti gespeeld, Messiaens 'Turangalîla-symfonie'. Het maken van kamermuziek bezorgt hem een grenzeloos plezier. Een van mijn genoegens is dat er zo nu en dan nog een paar dingen zijn die ik hem kan leren."

Als er niet gewerkt wordt aan een wals van Chopin, zitten meester en leerling achter een stukje appeltaart of Weense koekjes, en nemen ze de laatst bezochte concerten en tentoonstellingen door. Het leeftijdsverschil mag de pret niet drukken. Met grote ogen kijkt Kit naar Brendels gezichtsuitdrukking wanneer deze een paar akkoorden Schubert speelt, laat zien welke sensibiliteit er uit de lange lijnen kan spreken en hoe je dat gevoel kunt communiceren met je publiek.

En op zijn beurt laat Brendel zich inspireren door de briljante geest van Kit: "Een leraar die niets leert van zijn leerlingen is monomaan. Maar in Kits geval moest ik ook dingen samen met hem leren: hoe je moet omgaan met een bovennormaal intelligente jongen, en hoe je aan zijn toekomstige carrière moet denken. Eerst en vooral moest ik de impresario's een halt toeroepen die hem als wonderkind wilden exploiteren. En daarnaast wilde ik hem ervan overtuigen dat hij niet zomaar alles kon doen, dat hij zich moest concentreren op de muziek, op het pianistenvak en op voldoende studie."

Genoeg te doen
Kit is één, daarnaast is de agenda van Brendel goed gevuld, voornamelijk met de schone kunsten. Zijn afscheid van het concertpodium was een enorme verandering, maar een die hij zag aankomen en waarnaar hij uitkeek.

Wat zijn zijn idealen na zo'n rijke carrière?

"Ik zit niet achterover in een luie stoel naar de hemel te turen. Er is genoeg te doen: kamermusici coachen, lezingen geven, schrijven, kunst en architectuur bekijken. Het luisteren naar muziek is lastiger geworden sinds mijn gehoor is verslechterd. Idealiter had ik me in mijn laatste jaren onder willen dompelen in de muziek van Haydn en Händel. Nu concentreer ik me liever op het kijken van films op dvd. En af en toe stel ik een filmprogramma samen."

null Beeld Kit Armstrong
Beeld Kit Armstrong

Levenswijsheden en mensenkennis heeft Brendel geput uit de grote romans. En hij leest, dat wil zeggen: herleest, op zijn oude dag met groot plezier en veel profijt. Op dit moment heeft Tolstojs 'Anna Karenina' zijn aandacht. Is taal superieur aan muziek, of inferieur, of is het gewoon een ander medium?

"Taal is niet superieur of inferieur aan muziek, maar een ander uitdrukkingsmiddel. Er zijn een paar overeenkomsten: tot op zekere hoogte kan muziek spreken, declameren; en gedichten kunnen worden opgevat als liederen. Wie ze leest, kruipt voor even in de geest van de homo universalis. Maar muziek zit niet vast aan de betekenis van woorden, of aan een zichtbare realiteit. In de ogen van Kant maakte dit aspect de muziek inferieur. Voor mij geeft het de muziek een hoger, mysterieuzer aura."

Alfred Brendel speelt af en toe nog een paar noten in het openbaar. Veel van zijn lezingen illustreert hij muzikaal vanachter de vleugel. Wat haalt hij uit het geven van lezingen?

"Lezingen zorgen ervoor dat ik in contact blijf met de uitvoeringspraktijk. Ze vormen een uitdaging om dingen zo beknopt mogelijk te formuleren en antwoorden te vinden op vraagstukken die nog niet eerder zijn beantwoord. En het stemt me tevreden als mensen lachen als ik denk dat ik grappig ben."

Absurd
Vaak heeft hij het over het belang van humor. Waarom?

"In mijn ogen is de wereld absurd. Die absurditeit is draaglijker als je de grappige kant ervan ziet. Naast liefde vormen muziek en humor de fenomenale bonussen die deze rare planeet ons te bieden heeft." Humor komt terug in zijn gedichten. Ze zijn, net als zijn essays over de muziek die hij meer dan een halve eeuw heeft gespeeld, scherp en krachtig geformuleerd. Schrijft hij nog gedichten?

"Ik maak geen gedichten meer. De laatste uitgave die is verschenen is een tweetalige editie bij Phaidon Press van mijn verzamelde gedichten. De staat waarin je moet verkeren in de hoop dat een gedicht zich aandient is de hypnagoge: half wakker, half in slaap." De vliegtuiguren, zeg maar, die verminderd zijn nu hij niet meer avond aan avond concerteert.

Wat is het belangrijkste in Brendels leven?

"Als ik het alleen over mijn eigen leven heb, voel ik me nauw verbonden met een uitspraak van Nietzsche uit 1882: 'De enige rechtvaardiging van onze aanwezigheid in de wereld is esthetiek.' Maar natuurlijk is er ook de liefde."

Alfred Brendel en Kit Armstrong treden donderdag op in de Kleine Zaal van het Concertgebouw, Amsterdam.

Wie is Kit Armstrong?

Kit Armstrong (Los Angeles, 1992) componeerde op zijn vijfde zijn eerste stukken en begon op zevenjarige leeftijd met pianospelen. Later droeg hij ook composities op aan Alfred Brendel . Hij studeerde muziek in Philadelphia en Londen, natuurwetenschappen aan diverse universiteiten en behaalde zijn master wiskunde in Parijs. Armstrong treedt over de hele wereld op. Op zijn debuut-cd, uitgekomen in 2013, speelt hij Bach, Ligeti en eigen werk.

Zijn samenwerking met Alfred Brendel is vastgelegd in de documentaire 'Set the piano stool on fire' van Mark Kidel.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden