Review

Meer verbeelding, minder woord

Vieringen op Wieringen moeten in één keer te begrijpen zijn. Toch getroostte men zich in het Noord-Hollandse Oosterland een jaar lang moeite om kunst en religie te verbinden. Maandelijks werd een nieuw kunstwerk onthuld. De expositie 'Verbeeld geheim' toont de oogst, het gelijknamige boek wil er -met teksten, liederen en muziek- een gedeeld geheim van maken.

Lodewijk Dros

Dominee Lettie Oosterhof, theologisch medewerkster van het Oecumenisch Centrum Michaëlskerk, staat kinderen en volwassenen als 'kijkhulp' bij. ,,Voor ze de expositie bezochten had ik mijn schoolklasje met heidenkinderen verteld, dat 'draak' een symbool voor het kwaad is. Dat wil ik ze leren: symbolen zien. Toen ze bij het schilderij met de draak stonden en er een naam aan moesten geven, waren ze er gauw uit: 'het heet Symbool'.''

In de twaalfde-eeuwse tufstenen kerk in Oosterland op het voormalige eiland Wieringen zijn experimenten geen nieuwtje; al meer dan dertig jaar schuwt men nieuwe taal, muziek en toneel in de kerk niet. Anders dan veel liturgische 'proeftuinen' is de Michaëlskerk niet erg elitair -men moest zich het etiket 'volkstuin' en zelfs 'Hazes' laten welgevallen'- én niet uitgebloeid. In het vanouds onkerkse Noord-Holland is het bezoek aan de maandelijkse diensten opmerkelijk: telkens 'volle bak', met veertig kinderen in de cantorij, zeventig andere zangers, en zo'n tweehonderd kerkgangers. Het afgelopen jaar zaten daar ook nogal wat mensen bij die afkwamen op de kunst.

De vieringen moeten begrijpelijk zijn, schreef een van Oosterhofs voorgangsters in 1988: waar gaat het bijbelverhaal over, wat heeft het met mij te maken? ,,Dat is nog steeds het criterium'', zegt Oosterhof, ,,maar daar draaide het toch vooral om woorden en muziek. Ik zet het zichtbare naast het verbale, maak meer religieus theater dan liturgie. Achteraf valt me wel eens op dat er geen bijbelverhaal in de viering zat; als kerkdienst is het nauwelijks herkenbaar. Ik probeer mijn inbreng als theoloog overeind te houden, maar al te christelijk kan het niet zijn -dat zijn de kerkgangers ook niet. Ze houden hier niet van hoogdravend. Het moet in één keer te snappen zijn. Maar dat gaat voor poëzie, waar ik van houd, en voor de grote thema's van de christelijke traditie -het leven, God- niet op. Je kunt het geheim omzeilen door het alleen over goed en kwaad te hebben, maar ik benader het geheim liever als geheim, als iets wat je aanduidt.''

Voor het jaar 2000 had Oosterhof een kunstproject in gedachten met beelden uit twee millennia christelijke historie.

Het werden veertien levende kunstenaars die graag zelf aan het werk gingen. ,,Het zijn individualisten, die niet gewend zijn te praten over hun werk. Omgekeerd zitten in de voorbereidingsgroep mensen die niet gewend zijn te kijken naar kunst. De Michaëlskerk is al jaren een plek waar kunstenaars graag exposeren, maar nu ontmoeten kunst en religie voor het eerst. De meeste schilderijen zijn in samenspraak ontstaan.''

Dertien van de veertien kunstwerken hangen in de kerk -meest figuratief, zoals meestal bij kunst in de kerk. Op het herbouwde koor springt een drieluik van Stéphanie Knage in het oog. Drie manshoge schilderijen, direct geïnspireerd op Grünewalds Isenheimer Altaar, waaraan ze zowel voorstelling als zeggingskracht ontlenen. De vraag naar oorspronkelijkheid dringt zich op. ,,Ik had soms wat meer originaliteit verwacht'', zegt Oosterhof.

Het sterkste mannetje is de paarkeus van het pimpelmeesvrouwtje dat als een knipoog naast Madonna met kind staat afgebeeld. Wie ook de vader is, Maria biedt bescherming. Aanvankelijk wierp Ed Toorenburg de associatie 'veilig -kind in moeders armen' van zich, wilde wat originelers. Het werd (geschilderd met het bij iconen vertrouwde ei-tempera) toch Madonna met kind. Een afgesleten motief, wist Toorenburg, dus koos hij voor 'Restauratie', als kwam de afbeelding van een sloopmuur af.

Hoe scheppend moet een schilder zijn? En hoe belangrijk is dat? Waar de kwaliteit van het werk minder is, worden die vragen hinderlijk, zoals bij 'Joris en de draak'. Kinderen zien het 'symbool' graag, maar meer dan een draak en een bebloede speer is het niet -een plaatje bij een praatje. Anders is dat bij Bileam en zijn sprekende ezelin, dat een interpretatie biedt van de legende uit het boek Numeri. Door de Don Quichot-achtige collage-cartoon benadrukt Hilco Visser het komische karakter ervan.

Toen de voorbereiders zich tijdens de voorbereiding van een viering over 'waarheid' verloren in oeverloze filosofische bespiegelingen, sloeg kunstenares Mieke Holt een andere weg in. Ze verbeeldde waarheid als 'confrontatie met jezelf' in 'Het uur van de waarheid' -met een aan Rembrandt ontleende Petrus en haar eigen Barnevelder haan. Zonder die toelichting blijft het keramiekmozaïek boven de -ook gereconstrueerde- crypte een wel erg letterlijke illustratie van Petrus' verloochening van Jezus.

Een fossiel slakkenhuis -archetype van de levensweg-, uitgevoerd in lei, met daarop getekend de gang van alle vlees, was een van de favorieten in de vieringen. ,,Het is echte Oosterland-kunst, niet alleen omdat het door een Oosterlandse is gemaakt van Michaëlskerkleitjes, maar ook omdat het direct aanspreekt zonder platvloers te zijn.'' Zelf voelt ze meer voor een van beide abstracte werken. Edwin Zwart heeft aangespoelde schoenen geblakerd en met de neuzen in opwaartse richting op doek bevestigd. Daarboven wijst een ongeschonden kinderlaarsje tegendraads naar beneden.

Werk dat op (christelijk) thema en binnen kerkelijke setting is gemaakt, kun je 'religieuze kunst' noemen, schrijft Oosterhof in het boek bij de expositie, het geleende materiaal heeft een andere achtergrond.

,,Toch bleek dat voor het 'gebruik' in de viering niet uit te maken. Religieuze kunst hoeft helemaal geen religieuze gevoelens op te roepen en wereldlijke kunst kan heel goed aanzetten tot religieuze beschouwing.''

Een voorbeeld van die 'wereldlijke kunst' is Piet Lonts 'Het Wad', 'waar een woordloos verlangen zich met eeuwig golfgeruis vermengt'. ,,Het is alsof je een raam openzet, hier, en over de dijk uitkijkt'', zegt Oosterhof. 'Het Wad' speelde een rol in een viering met als thema 'verlangen'. ,,Ik dacht daarbij steeds aan grote dingen als Koninkrijk Gods en Vrede, maar hierdoor kwamen andere beelden, veel dichterbij.''

,,Je moet niet bang zijn om het beeld over je te laten komen. Kunst is geen instrument, maar als het iets duidelijk maakt is dat wel mooi meegenomen. Bij de presentatie in de vieringen gaven we geen uitleg, maar spraken een poëtische tekst uit of een verhaal. Laat je verleiden tot het beeld.''

,,Kunst raakt me meer dan theologie. Bij sommige passages uit godgeleerde boeken val ik in slaap. Er is zoveel uitleg nodig. Voor kunst ben ik bereid meer moeite te doen, omdat het niet alleen het hoofd, maar ook de zinnen raakt. Kunst stelt vragen, is gevoel. Ik ben er anders van gaan schrijven, suggestiever -preken doe ik niet meer in de Michüelskerk. Het is meer woordverbeelding.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden