Boekrecensie

Max Pam heeft iets te veel hooi op zijn vork genomen met zijn nieuwste roman

Max Pam Beeld Merlijn Doomernik

Het Grote Werk van Max Pam schittert soms, maar blijft het werk van een reporter. 

Max Pams jongste roman, ‘Leviathan of het hart in de steen’ is ambitieus. De schrijver haalt er van alles bij, de naweeën van de moord op Theo van Gogh, het proces tegen Demjanjuk, de Amsterdamse diamantslijperij begin vorige eeuw; dat alles bij elkaar geraapt door zijn hoofdpersoon, onderzoeker Albert Steinberg, die al die zaken in portefeuille heeft.

‘Leviathan’ heet Pams magnum opus te zijn, hij heeft er jaren aan gewerkt. Ik kan me voorstellen dat hij bij het schrijven ervan Mulisch’ ‘De ontdekking van de hemel’ voor de geest had, maar dan zonder de bovennatuurlijke kantjes daarvan, want die lijken me aan de rationele columnist en journalist Pam niet zo besteed. “Ik verzin nooit iets. Waarom zou ik iets verzinnen. De werkelijkheid is altijd gekker!” laat zijn protagonist Steinberg weten.

Pam hield zich in vorige romans aan enkelvoudige thema’s. ‘De herenclub’ was een satire op een bestaand elitair clubje schrijvers en journalisten, in ‘Het ravijn’ beschreef hij de gevolgen van zijn hersenbloeding. In ‘Leviathan’ doet hij een hogere gooi. Het boek is vernoemd naar Thomas Hobbes’ beroemde essay met de slagzin: de mens is een wolf voor zijn medemens. Ook Pam laat van hoge menselijke illusies weinig heel. Als er al een boodschap uit ‘Leviathan’ valt te destilleren is het: leer leven met het bestaanstekort.

Tekst gaat verder onder de foto 

Beeld rv

Helder en zakelijk 

Pam schrijft helder en zakelijk, hij is geen fantast of estheet. In veel opzichten doet hij aan zijn literaire held W.F. Hermans denken, verbeelder van harde waarheden. Ook de toevalligheden of onbegrijpelijkheden in zijn boek, een mysterieus schilderij, brieven van een depressieve collega die op de vreemdste plekken opduiken, maakt hij niet groter dan ze zijn. Hij is een reporter, geen fantast. Zijn nuchterheid pakt goed uit in de passages over de Amsterdamse diamantslijper David Steinberg, Alberts grootvader, oprichter van de Arbeiders Vereeniging voor Lijkverbranding en zijdelings betrokken bij het slijpen van de beroemde Cullinan-diamant. Zaken waar de gemiddelde lezer weinig over weet en die Pam beeldend en goedgedocumenteerd in beeld brengt.

Maar in de verhalen over Theo van Gogh en Demjanjuk vertilt hij zich; hier debiteert hij grotendeels publieke feiten. Zijn versie van het Demjanjuk-proces, met de apathische Demjanjuk en de aangrijpende getuigeverklaringen, stemt vrijwel overeen met de kranteberichten uit die tijd. Hetzelfde geldt voor de zaak-Van Gogh. Geen nieuws, geen nieuwe analyses, het zijn bijna journalistieke passages, van hoog niveau, dat wel, maar niet wat je bij een ambitieuze roman verwacht. Ook zo’n fragmentje waarin hij de gang naar de gaskamers van Sobibor beschrijft, gruwelijk, biedt geen nieuws.

Dunnetjes uitgevallen 

Het verhaal van Albert Steinberg, die al deze geschiedenissen onderzoekt, valt daarentegen wat dunnetjes uit, al is het juist de kern van het boek. Zijn zoektochten vertegenwoordigen immers ‘het hart in de steen’, het stukje koolstof in de schitterende diamant: alle menselijke ambitie, alle gehunker is voor niks. Het geijver van Steinbergs opa voor de crematie eindigt in de gaskamers van Sobibor, Demjanjuk wordt wel veroordeeld maar komt toch ook direct weer vrij, Alberts finale afspraak met Van Goghs zoon Lieuwe over Theo’s nalatenschap loopt op vrijwel niks uit, en als klap op de vuurpijl verdwijnt Alberts geliefde Flora spoorloos; en heeft ze misschien het door Albert zorgvuldig gekoesterde juweel verpatst? Het leven leidt nergens toe, zou je kunnen samenvatten, en daar kun je je maar beter bij neerleggen. Het is een misantropische conclusie voor een roman waarin de schrijver wat te veel hooi op zijn vork genomen heeft, ook al staan er talloze passages in die je bijblijven, zoals deze: “Er is in onze multiculturele samenleving een enorme behoefte ontstaan aan een idylle, waarin iedereen van oudsher bij elkaar hoort, gelijk is, en waarin we after all toch allemaal diezelfde God aanbidden. De overheid belijdt die filosofie ook naar buiten toe, maar naar binnen is zij zich zodanig aan het bewapenen dat het niet meer mogelijk is te reizen zonder een afdruk van je vingertoppen of een irisscan van je pupillen. Plus zes keer je koffer opendoen en je flesje water afgeven bij de metaaldetector.”

Heel erg waar en ook raak geformuleerd, maar ik vrees dat de columnist Max Pam hier en ook elders de romancier voor de voeten loopt. Hij is gewoon meer een man van feiten en meningen dan van de verbeelding. Dat maakt zijn roman tot een halffabrikaat, interessant maar niet helemaal geslaagd, net als de levens die erin beschreven worden.

Max Pam
Leviathan of Het hart in de steen
Balans; 496 blz, € 24,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden