Cultuur Maurizio Cattelan

Maurizio Cattelan, de man achter het kunstwerk met banaan: ‘Mijn werken zijn volkomen serieus’

Manhole Beeld ANP

Over het effect van de banaan van Maurizio Cattelan is de vorige week al veel geschreven, de bedenker bleef nog een beetje in de schaduw. Wie is toch die grappenmaker, en hoe komt het dat de kunstwereld de op de muur geplakte banaan wél als kunst zag?

Er kruipt iemand uit een gat in de vloer van het museum naar boven. Handen op de rand, nieuwsgierig naar de negentiende-eeuwse schilderijen die boven zijn hoofd hangen. Het lijkt verraderlijk echt, maar het is een wassen beeld. Sinds 2002 is het een van de blikvangers van museum Boijmans van Beuningen. Iets minder bekend is de naam van de kunstenaar, die als twee druppels water leek op de man in het gat: de Italiaanse, in New York wonende kunstenaar Maurizio Cattelan, geboren in 1960 in Padua. Vorige week maakte hij wereldwijd furore door op de kunstbeurs van Miami een met duct tape aan de muur geplakte banaan te verkopen.

Het absurde (en voor sommigen onterechte) enthousiasme van de beursbezoekers voor de banaan heeft veel te maken met de reputatie van de kunstenaar en zijn eerdere werk. Cattelan maakt graag inside jokes voor kunstliefhebbers, met verwijzingen naar bestaande kunst en clichés over de kunstwereld. Kunst die andere kunst een beetje belachelijk maakt, zonder die oude kunst onderuit te halen, want hij gebruikt immers dezelfde beelden en technieken. Met de kunst- en museumwereld gaat hij minder zachtaardig om – vaak tot hilariteit van de slachtoffers.

Vooraf aan het banaan-kunstwerk

Zo liet hij Emmanuel Perrotin, zijn vaste Parijse galeriehouder die ook de banaan verkocht, als kunstwerk een paar dagen in z’n eigen galerie rondlopen vermomd als enorme fallus: een verwijzing naar het grote ego dat galeriehouders soms hebben. In 1996 maakte Cattelan voor kunstcentrum De Appel in Amsterdam een kunstwerk dat bestond uit de volledige inhoud – kunst én meubilair – van een galerie om de hoek. Die had hij verplaatst zonder dat die andere galeriehouder ervan wist. Cattelan noemde het ‘Another fucking readymade’, nóg zo’n stomme readymade, een verwijzing naar het genre waarbij het gewone voorwerp als kunst wordt gepresenteerd, bekend van het werk van Marcel Duchamp. 

Een nog radicalere benadering – en de aanloop naar zijn banaan van nu – had hij op de openingsavond van een tentoonstelling in Milaan in 1999: hij plakte zijn Italiaanse galeriehouder met duct tape aan de muur met armen en benen vast, als een soort kruisiging. ‘A perfect day’ noemde hij het werk – eindelijk even rust.

Zelden interviews

Cattelan kwam zonder kunstopleiding de kunstwereld binnenzetten. Hij is de zoon van een schoonmaakster en een vrachtwagenchauffeur, zelf had hij allerlei baantjes totdat een schilderij in een galerie hem duidelijk maakte dat hij dankzij kunst dingen kon ervaren die je je daarvoor niet bewust was. Zijn kunstkennis kreeg hij naar eigen zeggen door het lezen van catalogi. 

Dat ‘naar eigen zeggen’ is een lastig begrip bij Cattelan: hij geeft zelden interviews. Vorige maand verscheen er voor het eerst sinds jaren weer een, in de Süddeutsche Zeitung; een interview dat op verzoek van de kunstenaar per email was gehouden. Hij heeft geen auto, geen atelier, alleen een schrijftafel. En zegt – of schrijft dus – in zijn leven liefst zo weinig mogelijk te willen verspillen: tijd, materiaal, wat dan ook. En dus ook tijd voor interviews.

La Nona Ora Beeld ANP

Omstreden wassen figuren

Hij gebruikt graag bestaande vormen en materialen. Een uitzondering zijn de wassen figuren waarmee hij bekend werd. Niet altijd zijn ze zo onschuldig als die uit Rotterdam. Wereldwijd werd Cattelan in 1999 bekend vanwege ‘La Nona Ora’, ‘Het negende uur’, waarbij paus Johannes Paulus II levensgroot als wassen beeld op de grond ligt, met de meteoriet die hem blijkbaar heeft geveld, op hem. Het is een verwijzing naar het moment uit de Bijbel waarop Christus roept ‘God, waarom heeft u mij verlaten?’ Cattelan zei duidelijk te willen maken dat ook de katholieke kerk wel eens pech kan hebben. Toen het werk in Warschau getoond werd, probeerden twee parlementsleden hardhandig de meteoriet weg te halen en de paus weer rechtop te zetten, de museumdirecteur werd ontslagen, omdat hij het werk had getoond.

Nog meer omstreden was ‘Him’ uit 2001, een hypperrealistisch beeld van een kleine, knielende Adolf Hitler, de handen gevouwen. Toen het in 2002 in Rotterdam te zien was, ontstond er onrust in de gemeenteraad, omdat het smakeloos zou zijn zo’n beeld uitgerekend in het tijdens de oorlog platgebombardeerde Rotterdam te tonen. Toenmalig museumdirecteur Chris Dercon weigerde het weg te halen. ‘Goede kunst doet nu eenmaal pijn’, was zijn verweer. Later is het ook nog in Berlijn en Warschau getoond.

Hij hield het stoppen niet vol 

De laatste jaren was het rustiger rond Cattelan, na een overzichtstentoonstelling in New York in 2011 had hij gezegd te stoppen met kunst. Een mooie verwijzing naar Marcel Duchamp, die op het toppunt van zijn roem hetzelfde beweerde, maar intussen heimelijk doorwerkte. Cattelan kon het stoppen ook niet volhouden. Hij maakte afleveringen van zijn tijdschrift ‘Toiletpaper’, gevuld met surrealistische foto’s die hij samen met een fotograaf bedenkt en via zijn website verkoopt.

Een logisch vervolg op de titel van het tijdschrift was de massief gouden functionerende toiletpot die Cattelan in 2016 in de toiletruimte van het Guggenheimmuseum in New York neerzette – overduidelijk een verwijzing naar het urinoir van, alweer, Marcel Duchamp. Meer dan honderdduizend mensen stonden er in de rij om er hun behoefte in te doen, de titel ‘America’ zagen velen als een kritiek op Donald Trump, je zit immers ook op een gouden troon als je het toilet gebruikt. Afgelopen september is het toilet gestolen uit Blenheim Palace in Engeland. Cattelan reageerde laconiek: hij vond het een scène uit een surreële film, en hoopte dat de dieven de pot goed zouden gebruiken. 

De banaan

En nu, nadat hij meer dan vijftien jaar geen werk op de kunstbeurs had gepresenteerd, kwam hij met de banaan. Cattelan was er al een tijdje mee bezig geweest. Op Instagram schreef de galerie: ‘Net als ‘America’ gaat het over hoe we waarde toekennen aan dingen, welke dingen we belangrijk vinden. De kunstenaar dacht een jaar geleden na over een beeld in de vorm van een banaan. Op reis nam hij steeds een banaan mee en plakte die aan de muur van zijn hotelkamer, ter inspiratie. Hij maakte meerdere modellen: eerst in hars, toen in brons en in beschilderd brons, om uiteindelijk terug te komen op het oorspronkelijke idee van een echte banaan.’

Naast al eerder genoemde verwijzingen naar de banaan in de kunst is de titel van belang, het werk heet ‘Comedian’. Eerder zei Cattelan in een interview dat iedereen hem als een komediant ziet, een grapjas. Ten onrechte, vindt hij: “De humor is slechts het trojaanse paard voor mijn melancholie. Lachen interesseert me alleen, als het je helpt je zorgen beter op te lossen.”

En elders: “Ik zie mezelf als een irritant persoon die een vreemd gevoel voor humor heeft ontwikkeld. Echt, mijn werken zijn volkomen serieus.”

In plaats van zijn galeriehouder heeft de kunstenaar nu zichzelf even aan de muur geplakt.

De misvatting bij kunst

De ophef over de banaan ontstond, omdat de drie bananen voor 120.000 dollar per stuk waren verkocht: veel geld voor zoiets alledaags. Wie bedenkt zo’n prijs, en wie betaalt die? Een grote misvatting bij kunst is dat het bedrag dat ervoor betaald wordt, iets zegt over de kwaliteit. Cattelan schreef hier zelf over: ‘De waarde van een kunstwerk hangt er niet van af wat de critici schrijven of wat er op een veiling wordt geboden. Het maakt niet uit hoeveel een kunstwerk oplevert. Aan het eind gaat het er alleen maar om hoe men over vijftig of honderd jaar naar een kunstwerk kijkt’.

Werk van Cattelan is online veel toegankelijker: onder de naam ‘Made in Cattaland’ verkoopt hij door hem ontworpen sjaals van de ‘Museums league’, die dicht in de buurt komen van de voetbalsupportersjaal. Vrijwel alle modellen zijn uitverkocht. Ook Banksy, de kunstenaar met wie Cattelan vaak wordt vergeleken, heeft na onvrede over illegaal commercieel gebruik van zijn werk een eigen webwinkel geopend waar je een ‘telspelletje’ kunt kopen in de vorm van een vrachtwagen met mensen die zich achterin verstoppen. Ook verkoopt hij een grafsteen van 230 kilo met de tekst ‘U hebt uw bestemming bereikt.’

Lees ook:

Hoe een banaan wereldberoemde kunst werd

Het was al een tijd stil rond kunstenaar Maurizio Cattelan. Tot hij zijn banaan met tape exposeerde. Waarom werd die zo'n hype?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden