Klassiek

Matthäus-moe? Genoeg Bach gehoord in de weken voor Goede Vrijdag? Dit zijn de alternatieven.

De Kruisafneming, een schilderij van de Vlaamse kunstschilder Rogier van der Weyden.

Bijna tweehonderd uitvoeringen van de ‘Matthäus-Passion’ zijn er deze weken in het land te beluisteren. Maar wat nou als je genoeg hebt van dat eeuwige Bach-automatisme in Nederland. Waar kun je heen met een alternatieve lijdenswens? Trouw zocht naar de alternatieven.

Is het niet een beetje uit de hand gelopen bij ons? Nergens ter wereld zijn er jaarlijks zoveel uitvoeringen van Bachs ‘Matthäus-Passion’ als in Nederland. En die uitvoeringen – dit jaar zijn het er zo’n tweehonderd – concentreren zich allemaal in de weken vóór Goede Vrijdag. Een dag later, op Stille Zaterdag, mag het al niet meer volgens ongeschreven Hollandse wetten. 

Een ‘Matthäus’-uitvoering op een zomerfestival? In het buitenland kom je dat weleens tegen. Een meesterwerk blijft een meesterwerk, denken ze daar, ongeacht wanneer je het uitvoert. In Nederland is dat vooralsnog onmogelijk, geldt het als ongepast. De Matthäus-Passion is hier als een ritueel, met vaststaande gebruiken en gedragscodes in specifieke tijden. En steeds meer Nederlanders willen onderdeel zijn van dat ritueel. De Matthäus-Passion, daar moet je een keer bij geweest zijn. Misschien meer omdat het sociaal wenselijk is dan uit culturele nieuwsgierigheid. Kortom, de Matthäus-Passion is verworden tot een mega-evenement.

Afstand nemen

Er gingen geluiden op om de partituur van ‘Matthäus’ eens een paar jaar in de kast te laten liggen. Even afstand nemen, ons opnieuw oriënteren en dan na een jaar of tien onszelf opnieuw verhouden tot ‘Sind Blitze, sind Donner’ en ‘Erbarme dich’. Het stuk de kans geven om herontdekt te worden. Jos van Veldhoven – Mr. Matthäus himself – liet zich eens zoiets ontvallen. Hij is sinds vorig jaar geen artistiek leider meer van de Nederlandse Bachvereniging, maar dirigeert dit jaar tóch een Matthäus, nu bij de Philharmonie Zuidnederland. Van Veldhoven krijgt het dus zelf ook niet voor elkaar om de partituur eens stof te laten verzamelen.

Katholieke exuberantie

Voor mensen die daadwerkelijk Mat-thäus-moe zijn, maar wel een muzikale lijdenswens hebben, zijn er alternatieven. De keuze aan lijdensmuziek is in Nederland weleens gevarieerder geweest dan dit jaar, maar toch zijn er interessante voorstellingen te vinden. 

Van de sobere lutheraanse sferen van Bach naar de katholieke exuberantie van Rossini is een grote stap. En toch is het ‘Stabat Mater’ van Rossini, ondanks alle kritiek van piëtistische moraalridders die al snel spraken van pure blasfemie, een integere en welgemeende verklanking van de wenende moeder Maria onderaan het kruis. Is de vlammende sopraansolo met koor ‘Inflammatus et accensus’ niet op dezelfde manier onstuimig en explosief als Bachs ‘Sind Blitze, sind Donner’?

Voor wie deze Rossini toch iets te veel van Italiaans hupsakee is, zijn er altijd nog de Stabat Maters van Pergolesi en Pärt. Er ligt anderhalve eeuw tussen deze twee zettingen van het geliefde gedicht van Jacopone da Todi, maar allebei hebben ze gepassioneerde pleitbezorgers. Dat van Pergolesi geldt zo ongeveer als de blauwdruk van alle Stabat Maters en mensen huiveren nog steeds weldadig bij het aanhoren van de schurende dissonanten in de duetten.

Telemann

Naast de passieteksten van Picander die Bach op muziek zette, was er nog een andere beroemde en populaire passietekst, die van Barthold Brockes. Telemann, Keiser en Händel, tijdgenoten van Bach, componeerden muziek bij deze veel bloedigere en heftigere teksten. ‘Wo führt ihr ihn, verruchte Mör-der, hin?’, zingt een wanhopige Maria bijvoorbeeld als haar zoon naar Golgotha wordt afgevoerd. Telemann leverde een meesterwerk af, met een grote rijkdom in het orkest waarin zelfs hoorns en trompetten meespelen. Voor verstokte Bach-liefhebbers zal het wennen zijn, deze rijkgeschakeerde heftigheid in plaats van sobere piëteit. Maar dat maakt Telemanns betrokkenheid niet minder dan die van Bach.

Van Joseph Haydns ‘Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze’ bestaan maar liefst vier versies. Het origineel voor orkest schreef Haydn voor een dienst op Goede Vrijdag 1786 in een kerk in het Spaanse Cádiz. Een jaar later maakte hij er een strijkkwartetversie van en tien jaar later bouwde hij het om tot groot oratorium met koor en solisten. Haydn gaf later ook zijn fiat aan een versie voor piano solo. In alle versies blijft de kracht van de muziek, gedrapeerd rondom de zeven woorden van Christus aan het kruis, volledig overeind. Wie weten wil waar de passies van Bach vandaan komen, kan luisteren naar de serene ‘Johannes-Passion’ van Heinrich Schütz.

Schumann

Oké, toch een beetje Bach dan? Van zijn ‘Johannes-Passion’ bestaat een bewerking van Robert Schumann. Die maakte hij in 1851 als muziekdirecteur in Düsseldorf, helemaal aangepast aan de nieuwe muziekstijl. Dat betekende in plaats van een klavecimbel een concertvleugel, bespeeld door Schumanns vrouw Clara. En aria’s die bij Bach alleen door het continuo worden begeleid, vulde Schumann op met klarinetten. Schumann kon beschikken over een groot, professioneel orkest, een koor van honderdtwintig zangers en vijftig koorknapen. Een eerbetoon van de ene meester aan de andere.

Alternatieve Lijdensmuziek

- Het Stabat Mater van Gioachino Rossini door het Groot Omroepkoor en het Radio Filharmonisch Orkest olv Marcus Creed in TivoliVredenburg (19 april).
- De Stabat Maters van Arvo Pärt en Giovanni Battista Pergolesi door het New European Ensemble in Leiden (12 april), Den Haag (13), Heerlen (14) en Den Bosch (16).
- De ‘Brockes-Passion’ van Georg Philipp Telemann door het Apollo Ensemble is nog te horen in Almere (29 maart), Alphen a/d Rijn (30) en Nijkerk (31).
- De strijkkwartetversie van ‘Die sieben letzten Worte’ van Joseph Haydn door het Ragazze Quartet en filosoof Paul van Tongeren in Dalfsen (14 april), Dussen (18) en Muziekgebouw Amsterdam (19).
- De ‘Johannes-Passion’ van Heinrich Schütz door het Tsjechische Cappella Mariana in Muziekgebouw Amsterdam (17 april).
- Bachs ‘Johannes-Passion’ in de bewerking van Robert Schumann door het Orkest van het Oosten en Consensus Vocalis olv Ed Spanjaard in Oldenzaal (12 april) en Enschede (13).

Lees ook:
Lijden zonder Bach 

Elke vier jaar presenteert het Concertgebouworkest op Palmzondag een alternatief voor een van de Bach-passies. Dit jaar worden twee nieuwe passies uitgevoerd, beide niet geworteld in de protestantse traditie - en dat is voor het eerst.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden