Review

Makke schapen op de digitale snelweg

Vragen stellen bij ontwikkelingen op internet maakt snel verdacht. Hardcore-gebruikers wanen zich in een wereld waar het idealisme hoogtij viert en de kracht van het collectief het negatieve corrigeert.

Paul van der Steen

Honderden miljoenen aardbewoners zetten ongegeneerd hun hele hebben en houden in de digitale etalage. Sukkels, noemde Mark Zuckerberg, oprichter van Facebook, ze ooit. Voor de 26-jarige multimiljardair en zijn bedrijf zijn die sukkels goud waard.

Maak echter niet te gretig gebruik van zoveel domheid. Dezer dagen kwam Zuckerberg tegemoet aan de kritiek dat op zijn site de privacy van mensen in gevaar komt. Bang voor afhakers – net nu Facebook de half miljard gebruikers nadert – maakte zijn bedrijf aanpassingen bekend. Onvoldoende, vinden criticasters. De standaardinstelling maakt nog steeds vrijwel alles op Facebook publiek toegankelijk. Wie wil afschermen moet zaken aanpassen, terwijl het uitgangspunt toch ook een ’nee, tenzij’ zou kunnen zijn.

’Facebook. Het krankzinnige verhaal van twee nerds die per ongeluk de grootste sociale netwerksite ter wereld oprichten’ van Ben Mezrich laat zien hoe het een kleine zeven jaar geleden allemaal begon. Met bier binnen handbereik, wat hacken en veel kennis over informatica en wiskunde sleutelde Zuckerberg op een avond een site in elkaar, die hij Facemash noemde. Gebruikers konden foto’s van studentes vergelijken en waarderen. In een mum van tijd werd het een internethit en bouwden Zuckerberg en mede-oprichter Eduardo Saverin (meer verantwoordelijk voor de zakelijke kant) de site uit tot Facebook, waar contact kon worden gehouden met vrienden en filmpjes, foto’s en andere bestanden konden worden uitgewisseld.

Mezrichs boek lijkt in alles op de high school- en universiteitskomedies van Hollywood-makelij. Alle archetypes uit het genre komen langs: de nerds (Zuckerberg en Saverin), de zakelijk en op liefdesgebied onverslaanbaar geachte halfgoden (een op topniveau roeiende tweeling uit een rijk nest met Facebook-achtige plannen) en de ’lekkere wijven’ die eerst niets van de nerds willen weten, maar die na hun succes alsnog voor hen bezwijken (op de toiletten!).

Zoals de genoemde films makkelijk wegkijken, zo leest ook Mezrichs verslag van alle gebeurtenissen als een trein. Nadeel van de licht verteerbare kost is dat het gaat om een gedramatiseerde versie van de werkelijkheid. Gebaseerd op talrijke documenten en gesprekken, maar toch. Het razendsnelle succes van Facebook en de manier waarop de site, die de wereld bij elkaar bracht, de twee oprichters uiteindelijk uit elkaar dreef, zijn echter gegevens die veel goedmaken.

Weet met wie jij verbonden bent en ik weet wie jij bent, is de centrale boodschap van ’Connected! Waarom geluk besmettelijk is en je vrienden je dik kunnen maken: hoe sociale netwerken bijna elk aspect van ons leven vormgeven’. Gedrag, rijkdom, geluk in de liefde en zelfs afwijkingen zijn volgens de auteurs te herleiden op onze contacten. Hun toon is optimistisch, ook als het in een van de laatste hoofdstukken gaat om de nieuwe mogelijkheden op de digitale snelweg: netwerken worden groter en er zijn tal van nieuwe mogelijkheden tot het delen van informatie en het verrichten van collectieve inspanningen.

Maar hoe diep gaan al die cybercontacten nu werkelijk? Werd ’ontvrienden’ toevallig hét woord van 2009? Koningin Beatrix waarschuwde in haar laatste kersttoespraak voor de teloorgang van het wij-gevoel. „De moderne technische mogelijkheden lijken mensen wel dichter bij elkaar te brengen, maar ze blijven op ’veilige’ afstand, schuilgaand achter hun schermen. Wij kunnen nu spreken zonder te voorschijn te komen, zonder zelf gezien te worden. Domweg, grofweg emoties uiten is makkelijk geworden.”

Het kwam de vorstin op de nodige hoon te staan. Niet alleen erfopvolging was een anachronisme, ze was zelf ook niet meer van deze tijd. Jaron Lanier noemt het in zijn manifest ’You are not a gadget’ de typische bejegening van iedereen die vraagtekens durft te plaatsen bij de Ware Weg, de digitale snelweg. Criticasters worden onmiddellijk gelijkgesteld met de angstige katholieke kerk die in de late Middeleeuwen te hoop liep tegen de boekdrukkunst. Maar, waarschuwt de schrijver, die boekdrukkunst op zichzelf was nog geen garantie voor een verlichte boodschap.

’You are not a gadget’ staat bol van de verbazing over de verheerlijking van het gereedschap die het digitale tijdperk kenmerkt. Ergens in de tijd zijn zaken omgekeerd: de computer werkt niet voor ons, wij werken voor de computer (zie bijvoorbeeld het principe achter Wikipedia). De gevolgen zijn volgens Lanier desastreus. Alle informatie wordt gekneed om maar in dezelfde mallen te passen. Dankzij sites als Facebook worden mensen georganiseerd in een soort multiple-choice-identiteiten. Zette een autoriteit in de ’normale’ wereld zoiets op touw, dan zou deze enorm gewantrouwd worden.

Bovendien bestaat er een soort heilig geloof in de bovenmenselijke geldigheid van de prestaties van het collectief. Wie de wereldgeschiedenis kent, weet waartoe zulk denken kan leiden. Idealisme ontaardt gemakkelijk in een fout soort collectivisme, vindt de schrijver. Hij schroomt niet om te spreken van cyber-totalitarisme. Niet degenen die vraagtekens plaatsen bij alle ontwikkelingen, maar de internetgemeenschap zelf begint de trekken te vertonen van de dogmatische kerk van de late Middeleeuwen.

Bang voor nieuwigheden is Lanier allerminst. Hij behoort tot de pioniers van het computertijdperk, experimenteerde in de jaren tachtig met virtuele werkelijkheid, bedacht die term zelfs. Het enige wat hij wil, is het bijsturen van het digitale denken. De kracht en het belang van het individu worden miskend.

Nu is het netwerk belangrijker dan de mensen, stelt Lanier. De gebruiker verkeert in de waan dat hij de klant is van sites als Facebook, maar die is veel meer bezig met de adverteerder. Creativiteit mag niets meer kosten. Kunstenaars mogen aansluiten bij het vrijwilligersleger van het net waar alles gratis is behalve de producten uit de advertenties. Creatieve uitingen mogen ook tot in het oneindige hergebruikt worden en kunnen probleemloos worden vervormd door anderen. Maar wee degene die uitgaande van hetzelfde remix-denken gaat knippen en plakken met de advertenties.

Soms draaft Lanier wat door. De recente aanpassing van Facebook onder druk van de gebruikers bewijst dat het collectief niet alles pikt. Maar de kracht van ’You are not a gadget’ is dat het aanzet tot een debat dat nog te weinig gevoerd wordt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden