Mag je opera's in een modern jasje steken? 'Men tekent ook geen snor op de Mona Lisa'

Opvoering van 'Die Zauberflöte' in The Royal Opera House in Covent Garden, Londen Beeld Hollandse Hoogte / Camera Press Ltd

Nicolas Mansfield, directeur en artistiek leider van de Nederlandse Reisopera en Anton Bakx, musicus en tekstdichter, staan lijnrecht tegenover elkaar als het aankomt op experimenteren met Mozarts opera Zauberflöte.

Nicolas Mansfield zegt 'ja' tegen experimenteren

Opera-regisseuse Lotte de Beer van Operafront heeft met haar initiatief om een Mozart-libretto van z'n seksisme en racisme te willen ontdoen heel wat losgemaakt. In Nederland dan; het land van onbeteugelde weerzin tegen de medeburger, zoals onderzoek bij facebookmoderatie uitwees.

Niet zozeer in Oostenrijk, waar de rel ontstond. De Beer was gevraagd om in Wenen 'Die Zauberflöte' te regisseren, met behoud van de oorspronkelijke dialogen. Haar voorstel om in de enscenering discriminatie en racisme te thematiseren, werd door de dirigent afgewezen. Iedere columnist moest er vervolgens z'n zegje over doen. Dat maakt Lotte de Beer tot een leider in de sector. Ook de politiek en jan en alleman op Twitter had er 'een mening over'.

Als er iemand met operaregie kan omgaan, is het De Beer. Zij heeft haar sporen verdiend en heeft ruggegraat.

Conservatief moraal

Ik weet niet zeker of Wenen momenteel het klimaat biedt voor een andere (buitenlandse) visie op, nota bene, een Oostenrijkse componist als Mozart. Het budget is er nog, meer dan in Nederland, maar de moraal lijdt er onder conservatisme. Daar hoef je niet per se die ene oudere witte dirigent voor te zijn. Ook wij in Nederland hebben te kampen met het gevecht met traditionalisme, maar bij ons is de cultuur budgettair grotendeels ontdaan van ruimte voor experiment.

Toch moeten we ons daar aan wagen. Ik ben dan ook benieuwd naar het resultaat. Het publiek blijkt vaak minder behoudend dan de makers en beleidsmakers. We verstouwen meestal meer dan gepland.

In 2017 maakte de Reisopera Mozarts 'Don Giovanni' met een dirigente en een regisseuse. Dat was mede om een originele invalshoek te ontdekken in de toenmalige machocultuur. Resultaat was het genadeloos blootleggen van gedrag van mannen zonder ingreep te doen in het oorspronkelijke materiaal. Met het schaamteloze gedrag van Don Juan werd bij ons afgerekend door 'de maatschappij'. De womanizer stierf op de operatietafel met toepassing van een defibrillator.

Het publiek (m/v) was verrukt door deze ontknoping. Want die liet zien wat Mozart bedoeld had: de hoofdpersoon was een leugenachtige hork. De vrouw was in de opera zowel slachtoffer als medeplichtige. Geloofwaardig.

In onze huidige tournee van 'Der fliegende Holländer' is het accent ook enigszins verschoven naar de belevingswereld van Senta, de dochter van kapitein Daland, in plaats van Holländer. Het thema is sterven voor de ware liefde. In het symbolistische idioom van Wagner mag dat. Daar hoef je het kunstwerk niet voor te misvormen. Die ruimte zit er al in. Wie aan het einde het applaus van het bevrijde publiek mee wil maken moet even kijken op reisopera.nl en de speeldata checken.

We mogen wel eens wat minder verkrampt reageren als een kunstenaar slechts een vraag stelt. En dat is wat Lotte de Beer doet.

Anton Bakx zegt 'nee' tegen experimenteren

Naar aanleiding van het onzalige tragikomische plan om ‘Die Zauberflöte’ van moderne teksten te voorzien ben ik maar eens in de pen geklommen. Niet om ertegen op de barricaden te klauteren, noch om te protesteren.

Ik geef graag goede raad en die is in dit trieste geval: verlaag uzelf niet tot het schrijven van modieuze teksten voor een meesterwerk dat geen verbetering behoeft. Men tekent ook geen snor op de Mona Lisa omdat vrouwen met snorren in de mode zijn.

Uiteraard is het komisch dat dit magnum opus van de vrijmetselarij nu, vooral wat betreft de humoristische gedeelten, als politiek incorrect wordt beoordeeld. Waar die rol tweehonderd jaar geleden de katholieke kerk toe viel, vindt men nu de neomarxistische jeugd in de rode gewaden der inquisitie.

Het is tragikomisch om te zien hoe de elite, die zich nog altijd aan de kunsten kon offeren na de dood van God, haar altaren van de Hoge Kunst worden ontnomen, door ze besmet te verklaren.

Tragisch

Maar tragisch is het dat juist dit meesterwerk ‘bij de tijd’ wordt gebracht om de huidige generatie aan te spreken. Een componist als Pierre Boulez was bij de tijd, Karl Stockhausen schreef voor elke weekdag een opera en Hans Werner Henze schreef er vele van rode signatuur. Waarom dan muziek van tweehonderd jaar geleden genomen voor deze propagandistische activiteit?

Zou de seriële rationaliteit van Boulez niet veel beter passen bij dit nieuwe Verlichtingsevangelie? Of zou de ware tragiek veeleer moeten worden gezocht in het grote gemis aan kennis van de westerse canon, gebrek aan historisch besef en in de grote verlichte zeepbel van narcisme die dit vacuüm heeft gevuld?

Of is het de ware tragiek dat zeer weinigen ons erfgoed nog verdedigen terwijl de barbaren voor de poorten staan? Opera is niet inclusief, probeer het dan ook niet zo te maken. Die barbaren maken daar straks korte metten mee, met dit ongeloof in eigen kunnen.

Er is niets revolutionairs of taboedoorbrekend aan een Mona Lisa met een snor of dikke filosofenbaard. De nieuwe, neomarxistische teksten van Papageno uit de Zauberflöte zullen, naar verwachting, ook niet veel bijzonders zijn, met al die goedkeuring en subsidie van het establishment. Een ware revolutionair riskeert zijn leven, geen toneelprijzen.

Zoals bij een opvoering van Mozarts opera ‘Idomeneo’ van de Deutsche Oper in 2006, waarin de kop van Mohammed rolt, of een schaamteloos religieus doorvoelde ‘Saint François d’Assise’ van Messiaen. Daar bevindt zich het taboe en riskeert men werkelijk iets.

Revolutionairen zijn leiders, geen volgers of nog erger, makke schapen zoals Lotte de Beer en haar schrijverskudde.

Daar hoeven we niets van te verwachten dan een eindeloze herkauwing en dat is dan toch weer grappig.

Lees ook: Een omarmende 'Zauberflöte'

Opera-regisseuse Lotte de Beer van Operafront maakte haar eigen versie van 'Die Zauberflöte', ontdaan van z'n seksisme en racisme. "We moeten niet in de kramp schieten dat Mozart en Shakespeare heilig zijn en dat je daar dus niet aan mag komen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden