Maestro’s in 2018: gelauwerd, gestruikeld, gekomen en gegaan

Daniele Gatti kreeg, kort na zijn aantreden bij het Koninklijk Concertgebouworkest, een fiets van de Vrienden van Het Concertgebouw en het Concertgebouworkest. Beeld ANP

Het was een opvallend maestro-jaar. Vlak nadat Haitink struikelde in Amsterdam, viel daar het doek dramatisch en definitief voor Gatti. Yannick vertrok uit Rotterdam, terwijl Jaap succesvol aanmeerde in New York. En de eerste chef-dirigente diende zich aan. Onze muziekrecensent Peter van der Lint over 2018 en zijn favorieten.

In de bioscoop draaide dit najaar ‘De dirigent’. Een geromantiseerde, niet erg geslaagde biopic over Antonia Brico, de Rotterdamse die in de jaren dertig van de vorige eeuw een carrière als dirigent ambieerde. Maar symfonieorkesten waren in die tijd nog echte herenclubs, waarin amper vrouwen speelden. Het lukte Antonia Brico wel om bij gerenommeerde mannelijke bolwerken als de Berliner Philharmoniker en The New York Philharmonic op de bok te staan, en ze kreeg er goede kritieken voor, maar de tijd was nog niet rijp voor haar. 

Uit frustratie richtte ze in Amerika een orkest op waarin alleen maar vrouwen speelden – meer een statement en een gimmick dan een echt artistiek succes. Want toen Brico besloot ook mannen in het vrouwenorkest toe te laten, was het snel gedaan met de belangstelling.

In het licht van de #MeToo-affaires, die dit jaar ook in de wereld van de klassieke muziek opdoken, oogt zo’n orkest ingericht als een herensociëteit ouderwets veilig. Geen gedonder met opborrelend testosteron. Hoewel, dat gaat ook weer niet helemaal op, want de van zijn troon gevallen James Levine kon juist niet van de mannelijke musici afblijven.

Enfin. Aan het eind van ‘De dirigent’ verschijnen twee mededelingen op de aftiteling. In 2008 maakte het tijdschrift Gramophone een lijst bekend met de beste orkesten ter wereld – geen van die orkesten had een vrouwelijke chef. Een paar jaar later volgde een lijst met de beste dirigenten en dat daar al evenmin een vrouw tussen stond.

Saillant detail: in de film wordt de soundtrack gespeeld door het Radio Filharmonisch Orkest (RFO). Juist dat orkest maakte dit jaar bekend dat het een vrouw heeft gekozen als nieuwe leider. Toch een gemiste kans dat voor dat opzienbarende feit kennelijk geen plek meer was op de aftiteling van juist deze film. Want het is best groot nieuws dat de Amerikaanse Karina ­Canellakis de eerste chef-dirigente bij een Nederlands orkest ooit is.

Karina Canellakis

Tijdperk

Bij het RFO volgt Canellakis volgend jaar september de Duitser Markus Stenz op. De zeer getalenteerde Stenz bleef in de pers altijd wat onderbelicht, maar hij heeft bij het RFO fantastische dingen gedaan, vooral in de NTR ZaterdagMatinee. Vorige maand leidde hij in het Teatro alla Scala van Milaan met grote klasse de wereldpremière van György Kurtágs opera ‘Fin de partie’. Geënsceneerd door Pierre Audi, die dit jaar na dertig jaar afscheid nam als artistiek leider van De Nationale Opera. Met recht het einde van een tijdperk.

De gestruikelde Bernard Haitink krabbelde na een onvergetelijke uitvoering van Mahlers Negende symfonie in Amsterdam gelukkig snel weer overeind. Hij had zich verstapt en zegde daarna één concert af, waardoor zijn assistent Kerem Hasan de kans van zijn leven kreeg. 

Vlak na Haitinks val viel Daniele Gatti figuurlijk, en veel dieper. Over die onverkwikkelijke affaire is wel genoeg geschreven, al weten we nog steeds niet waarom het Koninklijk Concertgebouworkest hem op staande voet ontsloeg. De opname van Mahlers Vierde symfonie is aldus het allerlaatste wapenfeit op cd van de onfortuinlijk uitgepakte vaste verbintenis die slechts twee seizoenen mocht duren. Een bijzondere cd, maar niet alleen vanwege dat feit. Hier wordt op het scherpst van de snede gemusiceerd in die grillige gattiaanse Mahler-stijl. Gatti is inmiddels benoemd tot chef van de Opera van Rome, en moest onlangs wegens hartklachten concerten afzeggen. In het voorjaar is naar verluidt een hartoperatie gepland.

En er was een nog andere opvallende Mahler-opname dit jaar. Teodor Currentzis hamerde zich met zijn eigen sterk uitgebreide authentieke MusicAeterna-orkest heerlijk door Mahlers Zesde heen. In alles anders dan anders. Een ‘tragische’ symfonie die volgens Currentzis voor een catharsis zorgt en je juist niet gefnuikt achterlaat. Met afstand de opvallendste én ­beste opname van het jaar.

Dirigeerzaadje

In New York werd onze eigen ­maestro Jaap van Zweden feestelijk ingehaald als de nieuwe chef-dirigent, opvolger van onder anderen Gustav Mahler en Leonard Bernstein, de maestro die ooit het dirigeerzaadje bij Van Zweden plantte. Samen met directeur Deborah Borda zette hij een ambitieus seizoen op, waarin nieuwe muziek opvallend vaak figureert. In New York zijn ze blij met hem, en ik vermoed aan de andere kant van de wereld ook. Daar is Van Zweden nog tot 2022 chef van het Hong Kong Philharmonic Orchestra. In vier jaar tijd realiseerden ze daar uitvoeringen en opnamen van de vier opera’s die Wagners ‘Der Ring des Nibelungen’ vormen. Een prestatie van formaat, waarbij opvalt hoe goed dat orkest geworden is onder Van Zwedens leiding. De onlangs uitgekomen ‘Götterdämmerung’ is er een klinkend bewijs van.

Jaap van Zweden als chef-dirigent van het New York Philharmonic. Beeld ANP, Don Emmert

In Rotterdam vertrok Yannick Nézet-Séguin deze zomer na tien succesvolle jaren bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest, dat dit jaar zijn eeuwfeest vierde. Hij werd daar opgevolgd door de veelbelovende Israëliër Lahav Shani. Yannick werd alom gelauwerd en is nu muzikaal directeur van The Metropolitan Opera in New York, de buurman van Van Zweden op het Lincoln Plaza. Yannick volgde er de verguisde James Levine op, en combineert die baan met chefschappen in Philadelphia en Montreal. Op Deutsche Grammophon kwam een box uit met geweldige live-opnamen van het Yannick-tijdperk in Rotterdam. Vooral de uitvoering van Mahlers Tiende symfonie is er eentje om in te lijsten.

En dan is er nog Marc Albrecht, de chef van De Nationale Opera en het Nederlands Philharmonisch Orkest. Hij heeft aangekondigd beide gezelschappen in de zomer van 2020 te verlaten. Onlangs verscheen op dvd de fantastische enscenering van Alban Bergs ‘Wozzeck’, die hij in 2017 bij DNO dirigeerde. In een overrompelende regie van Krzysztof Warlikowski schitteren zangers Christopher Maltman, Eva-Maria Westbroek, Frank van Aken, Marcel Beekman en Willard White. Maar de echte hoofdrol is voor Albrecht, samen met zijn onvolprezen orkest.

Maestra

Al met al dus een enerverend ­maestro-jaar, waarin zich een echte maestra aandiende. Dat is misschien het grootste nieuws, al maakt één zwaluw nog geen zomer. Maar de komst van Canellakis als eerste chef-dirigente in Nederland ooit geeft hoop. Zou het niet mooi zijn als Gatti na de #MeToo-affaire bij het Concertgebouworkest zou worden opgevolgd door een vrouw? Daar is het misschien nog net iets te vroeg voor, maar ze komen eraan de meesterlijke maestra’s. Het is slechts een kwestie van tijd.

Een overzicht van de nieuwste recensies van pop, klassiek, wereldmuziek en optredens vindt u hier.

Peter van der Lint schrijft iedere week met aanstekelijk enthousiasme over de wereld van de klassieke muziek.

Lees ook:

Hoe vind je zo snel een nieuwe Maestro?

Met het ontslag op staande voet van chef-dirigent Daniele Gatti plaatste het Concertgebouworkest zich voor een gigantisch probleem. Topdirigenten zijn niet alleen duur, maar ook schaars.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden